<?xml version="1.0"?>
<feed xmlns="http://www.w3.org/2005/Atom" xml:lang="hi">
	<id>https://hi.bharatpedia.org/w/index.php?action=history&amp;feed=atom&amp;title=%E0%A4%B8%E0%A5%8B%E0%A4%A8%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0_%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B2%E0%A4%BE</id>
	<title>सोनपुर मेला - अवतरण इतिहास</title>
	<link rel="self" type="application/atom+xml" href="https://hi.bharatpedia.org/w/index.php?action=history&amp;feed=atom&amp;title=%E0%A4%B8%E0%A5%8B%E0%A4%A8%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0_%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B2%E0%A4%BE"/>
	<link rel="alternate" type="text/html" href="https://hi.bharatpedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A5%8B%E0%A4%A8%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0_%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B2%E0%A4%BE&amp;action=history"/>
	<updated>2026-08-25T11:37:24Z</updated>
	<subtitle>विकि पर उपलब्ध इस पृष्ठ का अवतरण इतिहास</subtitle>
	<generator>MediaWiki 1.43.6</generator>
	<entry>
		<id>https://hi.bharatpedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A5%8B%E0%A4%A8%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0_%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B2%E0%A4%BE&amp;diff=2268&amp;oldid=prev</id>
		<title>imported&gt;MdsShakil: 183.87.251.248 (वार्ता) द्वारा किए बदलाव को चक्रबोट के बदलाव से पूर्ववत किया</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://hi.bharatpedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A5%8B%E0%A4%A8%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0_%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B2%E0%A4%BE&amp;diff=2268&amp;oldid=prev"/>
		<updated>2021-07-27T08:57:02Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;&lt;a href=&quot;/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7:%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%A8/183.87.251.248&quot; title=&quot;विशेष:योगदान/183.87.251.248&quot;&gt;183.87.251.248&lt;/a&gt; (&lt;a href=&quot;/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE:183.87.251.248&amp;amp;action=edit&amp;amp;redlink=1&quot; class=&quot;new&quot; title=&quot;सदस्य वार्ता:183.87.251.248 (पृष्ठ मौजूद नहीं है)&quot;&gt;वार्ता&lt;/a&gt;) द्वारा किए बदलाव को चक्रबोट के बदलाव से पूर्ववत किया&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;b&gt;नया पृष्ठ&lt;/b&gt;&lt;/p&gt;&lt;div&gt;{{विकिफ़ाइ|date=जनवरी 2018}}&lt;br /&gt;
[[File:Sonpur-Mela-2017.jpg|thumb|right|सोनपुर मेले में विदेशी पर्यटक]]&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;सोनपुर मेला&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; [[बिहार]] के [[सोनपुर, बिहार|सोनपुर]] में हर साल [[कार्तिक पूर्णिमा]] (नवंबर-दिसंबर) में लगता हैं।&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://abpnews.abplive.in/photo-gallery/10-things-to-know-about-sonepur-mela-305020|title=बिहार का सोनपुर मेला जहां सबकुछ बिकता था!|first=वेब डेस्क, एबीपी|last=न्यूज़|date=25 दिस॰ 2015|website=abpnews.abplive.in|accessdate=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170902175922/http://abpnews.abplive.in/photo-gallery/10-things-to-know-about-sonepur-mela-305020|archive-date=2 सितंबर 2017|url-status=dead}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/Sonepur-fair-losing-its-elephant-charm/articleshow/55422243.cms|title=Sonepur fair losing its elephant charm - Times of India|website=The Times of India|accessdate=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190406190007/https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/Sonepur-fair-losing-its-elephant-charm/articleshow/55422243.cms|archive-date=6 अप्रैल 2019|url-status=live}}&amp;lt;/ref&amp;gt; यह [[एशिया]] का सबसे बड़ा पशु मेला हैं।&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://www.prabhatkhabar.com/news/saran/story/887344.html|title=उत्तर वैदिक काल से शुरू हुआ था सोनपुर मेला|accessdate=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170326230419/http://www.prabhatkhabar.com/news/saran/story/887344.html|archive-date=26 मार्च 2017|url-status=dead}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/india/2015/12/151220_sonepur_community_policing_pm|title=मुस्कान बिखेरती सोनपुर की सामुदायिक पुलिस|first1=सीटू तिवारी पटना|last1=से|first2=बीबीसी हिन्दी डॉटकॉम के|last2=लिए|website=BBC News हिंदी|accessdate=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181123075514/https://www.bbc.com/hindi/india/2015/12/151220_sonepur_community_policing_pm|archive-date=23 नवंबर 2018|url-status=live}}&amp;lt;/ref&amp;gt; मेले को &amp;#039;[[हरिहर क्षेत्र]] मेला&amp;#039; के नाम से भी जाना जाता है जबकि स्थानीय लोग इसे &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;छत्तर मेला&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; पुकारते हैं।&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.thelallantop.com/bherant/story-of-bali-singh-and-sonepur-chhattar-cattle-fair/|title=चूना-खैनी वाले भूतों के परिवार से लड़कर अमर हुए बली बाबू|accessdate=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181123022817/https://www.thelallantop.com/bherant/story-of-bali-singh-and-sonepur-chhattar-cattle-fair/|archive-date=23 नवंबर 2018|url-status=live}}&amp;lt;/ref&amp;gt; बिहार की राजधानी [[पटना]] से लगभग 25 किमी तथा वैशाली जिले के मुख्यालय [[हाजीपुर]] से ३ किलोमीटर दूर सोनपुर में [[गंडक]] के तट पर लगने वाले इस मेले ने देश में पशु मेलों को एक अलग पहचान दी है।&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/sonepur-mela-kickstarts/articleshow/61471158.cms|title=Sonepur Mela kickstarts - Times of India|website=The Times of India|accessdate=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20171223231427/https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/sonepur-mela-kickstarts/articleshow/61471158.cms|archive-date=23 दिसंबर 2017|url-status=live}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://khabar.ndtv.com/news/faith/sonpur-fair-where-elephant-and-crocodile-fought-lord-vishnu-intervened-to-stop-fight-1626141|title=यहां हुई थी ‘गज’ और ‘ग्राह’ की लड़ाई, भगवान विष्णु को करना पड़ा था हस्तक्षेप|website=NDTVIndia|accessdate=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181122215854/https://khabar.ndtv.com/news/faith/sonpur-fair-where-elephant-and-crocodile-fought-lord-vishnu-intervened-to-stop-fight-1626141|archive-date=22 नवंबर 2018|url-status=dead}}&amp;lt;/ref&amp;gt; इस महीने के बाकी मेलों के उलट यह मेला [[कार्तिक पूर्णिमा]] पर स्नान के बाद शुरू होता है।&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://www.bbc.com/hindi/multimedia/2013/11/131123_world_famous_sonepur_mela_gallery_pk|title=बिहार में सोनपुर मेले की धूम|accessdate=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181123035603/https://www.bbc.com/hindi/multimedia/2013/11/131123_world_famous_sonepur_mela_gallery_pk|archive-date=23 नवंबर 2018|url-status=live}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.jagran.com/bihar/patna-city-sonepur-fare-inagurated-in-bihar-britishers-once-purchased-lakhs-of-horses-from-here-18664499.html|title=बिहार में विश्‍वप्रसिद्ध सोनपुर मेले का आगाज, यहां से कभी अंग्रेजों ने खरीदे थे लाखों घोड़े|website=Dainik Jagran|accessdate=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181214211235/https://www.jagran.com/bihar/patna-city-sonepur-fare-inagurated-in-bihar-britishers-once-purchased-lakhs-of-horses-from-here-18664499.html|archive-date=14 दिसंबर 2018|url-status=live}}&amp;lt;/ref&amp;gt; एक समय इस पशु मेले में मध्य एशिया से कारोबारी आया करते थे। अब भी यह [[एशिया]] का सबसे बड़ा पशु मेला माना जाता है।&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/sonepur-cattle-fair-turns-matchmaking-venue/article6588354.ece|title=Marriages made in Sonepur cattle fair|first=Amarnath|last=Tewary|date=12 नव॰ 2014|accessdate=1 मार्च 2019|via=www.thehindu.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107121621/http://www.thehindu.com/news/national/other-states/sonepur-cattle-fair-turns-matchmaking-venue/article6588354.ece|archive-date=7 नवंबर 2017|url-status=live}}&amp;lt;/ref&amp;gt; सोनपुर पशु मेला में आज भी नौटंकी और नाच देखने के लिए भीड़ उमड़ती है।&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/india-40367091|title=नौटंकी में नाचने वाली लड़कियों की ज़िंदगी|date=23 जून 2017|accessdate=1 मार्च 2019|via=www.bbc.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20181123024233/https://www.bbc.com/hindi/india-40367091|archive-date=23 नवंबर 2018|url-status=live}}&amp;lt;/ref&amp;gt; एक जमाने में यह मेला जंगी हाथियों का सबसे बड़ा केंद्र था। मौर्य वंश के संस्थापक [[चन्द्रगुप्त मौर्य]] (340 ई॰पु॰ -298 ई॰पु), मुगल सम्राट [[अकबर]] और 1857 के गदर के नायक वीर [[कुँवर सिंह]] ने भी से यहां हाथियों की खरीद की थी।&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/india-42123343|title=कभी चंद्रगुप्त मौर्य भी यहां से हाथी घोड़ा ख़रीदते थे|first=अतहर इमाम|last=ख़ान|date=21 नव॰ 2018|accessdate=1 मार्च 2019|via=www.bbc.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20190114125652/https://www.bbc.com/hindi/india-42123343|archive-date=14 जनवरी 2019|url-status=live}}&amp;lt;/ref&amp;gt; सन् 1803 में [[रॉबर्ट क्लाइव]] ने सोनपुर में  घोड़े के बड़ा अस्तबल भी बनवाया था।&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.jagran.com/bihar/patna-city-there-was-a-long-tradition-of-horse-race-in-sonpur-fair-of-bihar-16958364.html|title=सोनपुर मेला: कभी क्लाइव ने बनवाया था अस्तबल, रेसकोर्स में दौड़ते थे अंग्रेजों के घोड़े|website=Dainik Jagran|accessdate=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181123065720/https://www.jagran.com/bihar/patna-city-there-was-a-long-tradition-of-horse-race-in-sonpur-fair-of-bihar-16958364.html|archive-date=23 नवंबर 2018|url-status=live}}&amp;lt;/ref&amp;gt; एक दौर में सोनपुर मेले में नौटंकी की मल्लिका गुलाब बाई का जलवा होता था।&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.jagran.com/bihar/vaishali-mallika-gulab-bais-song-of-gimmicks-was-gleeful-at-the-fair-16991595.html|title=नौटंकी की मल्लिका गुलाब बाई के गीत सिर चढ़कर बोलते थे मेले में|website=Dainik Jagran|accessdate=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181123071213/https://www.jagran.com/bihar/vaishali-mallika-gulab-bais-song-of-gimmicks-was-gleeful-at-the-fair-16991595.html|archive-date=23 नवंबर 2018|url-status=live}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
सोनपुर मेला में भू-राजस्व विभाग का स्टॉल से बिहार के सभी राजस्व ग्रामों का डिजिटल मानचित्र 150 रूपये मात्र सरकारी शुल्क के द्वारा कोई भी नागरिक तीन मिनट के अन्दर प्राप्त कर सकते हैं।&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.jagran.com/bihar/saran-noe-map-available-in-sonpur-mela-17006416.html|title=सोनपुर मेला में भी मिलेगा राजस्व ग्रामों का डिजिटल मानचित्र|website=Dainik Jagran|accessdate=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190302024825/https://www.jagran.com/bihar/saran-noe-map-available-in-sonpur-mela-17006416.html|archive-date=2 मार्च 2019|url-status=live}}&amp;lt;/ref&amp;gt; यह कार्य राष्ट्रीय सूचना विज्ञान केन्द्र पटना के तकनीकी सहयोग के द्वारा किया गया है। समय के बदलते प्रभाव के असर से हरिहर क्षेत्र सोनपुर मेला, पशु बाजारों से हटकर अब आटो एक्स्पो मेले का रूप लेता जा रहा है। पिछले कई वर्षों से इस मेले में कई कंपनियों के शोरूम तथा बिक्री केंद्र यहां खुल रहे हैं।&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.jagran.com/bihar/vaishali-sonpur-fair-taking-the-form-of-auto-expo-fair-16983052.html|title=ऑटो एक्स्पो मेले का रूप लेता जा रहा सोनपुर मेला|website=Dainik Jagran|accessdate=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190302024921/https://www.jagran.com/bihar/vaishali-sonpur-fair-taking-the-form-of-auto-expo-fair-16983052.html|archive-date=2 मार्च 2019|url-status=live}}&amp;lt;/ref&amp;gt; मेले में  रेल ग्राम प्रदर्शनी लगी।&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.jagran.com/bihar/vaishali-if-the-sonpur-mela-are-roaming-then-definitely-see-the-rall-village-exhibition-17024974.html|title=अगर सोनपुर मेला घूम रहे हैं तो रेल ग्राम प्रदर्शनी जरूर देखें|website=Dainik Jagran|accessdate=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190413074844/https://www.jagran.com/bihar/vaishali-if-the-sonpur-mela-are-roaming-then-definitely-see-the-rall-village-exhibition-17024974.html|archive-date=13 अप्रैल 2019|url-status=live}}&amp;lt;/ref&amp;gt; रेलग्राम में  टॉय ट्रेन चलाई जा रही।&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.jagran.com/bihar/vaishali-rail-village-exhibition-started-at-sonpur-fair-16986244.html|title=सोनपुर मेले में शुरू हुई रेल ग्राम प्रदर्शनी|website=Dainik Jagran|accessdate=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190302090602/https://www.jagran.com/bihar/vaishali-rail-village-exhibition-started-at-sonpur-fair-16986244.html|archive-date=2 मार्च 2019|url-status=live}}&amp;lt;/ref&amp;gt; सोनपुर मेले के प्रति विदेशी पर्यटकों में भी खास आकर्षण देखा जाता है।&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://hindi.news18.com/news/bihar/saran-many-foreigners-from-several-countries-visit-sonpur-mela-1172023.html|title=विदेशियों को भी भा रहा सोनपुर मेला, देखते ही बोल उठे- वंडरफुल!– News18 हिंदी|date=19 नव॰ 2017|website=News18 India|accessdate=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201031248/https://hindi.news18.com/news/bihar/saran-many-foreigners-from-several-countries-visit-sonpur-mela-1172023.html|archive-date=1 दिसंबर 2017|url-status=dead}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/Rustic-touch-of-Sonepur-Mela-attracts-foreigners/articleshow/49955254.cms|title=Rustic touch of Sonepur Mela attracts foreigners - Times of India|website=The Times of India|accessdate=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181112183105/https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/Rustic-touch-of-Sonepur-Mela-attracts-foreigners/articleshow/49955254.cms|archive-date=12 नवंबर 2018|url-status=live}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/states/bihar/through-foreign-eyes-sonepur-fares-better/cid/1328840|title=Through foreign eyes, Sonepur fares better|website=www.telegraphindia.com|accessdate=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190413092150/https://www.telegraphindia.com/states/bihar/through-foreign-eyes-sonepur-fares-better/cid/1328840|archive-date=13 अप्रैल 2019|url-status=live}}&amp;lt;/ref&amp;gt; जर्मनी, अमेरिका, फ्रांस एवं अन्य विदेशी पर्यटकों को आकर्षित करने के लिए स्विस कॉटेजों का निर्माण किया जाता है।&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/states/bihar/foreign-tourists-line-up-for-sonepur-fair-swiss-cottages/cid/1367699|title=Foreign tourists line up for Sonepur fair Swiss cottages|website=www.telegraphindia.com|accessdate=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190413075010/https://www.telegraphindia.com/states/bihar/foreign-tourists-line-up-for-sonepur-fair-swiss-cottages/cid/1367699|archive-date=13 अप्रैल 2019|url-status=live}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.bhaskar.com/news/BIH-PAT-HMU-MAT-latest-patna-news-030502-13486-NOR.html|title=सोनपुर मेला 4 नवंबर से, कॉटेज बुकिंग शुरू|date=9 सित॰ 2017|website=Dainik Bhaskar|accessdate=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190302025009/https://www.bhaskar.com/news/BIH-PAT-HMU-MAT-latest-patna-news-030502-13486-NOR.html|archive-date=2 मार्च 2019|url-status=live}}&amp;lt;/ref&amp;gt;  पर्यटकों को [[लोकनायक जयप्रकाश विमानक्षेत्र|पटना एयरपोर्ट]] से सोनपुर मेला आने व जाने के लिए प्रीपेड टैक्सी भी उपलब्ध कराई जायेगी।&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.jagran.com/bihar/patna-city-swiss-cottage-getting-online-booking-in-sonpur-fair-16887622.html|title=सोनपुर मेले में फाइव स्टार होटल जैसी सुविधाएं वाली स्विस कॉटेज, यूं करे बुक|website=Dainik Jagran|accessdate=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190302025039/https://www.jagran.com/bihar/patna-city-swiss-cottage-getting-online-booking-in-sonpur-fair-16887622.html|archive-date=2 मार्च 2019|url-status=live}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/deputy-cm-to-inaugurate-sonepur-fair-today/articleshow/61425827.cms|title=Deputy CM to inaugurate Sonepur fair today - Times of India|website=The Times of India|accessdate=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20171223231245/https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/deputy-cm-to-inaugurate-sonepur-fair-today/articleshow/61425827.cms|archive-date=23 दिसंबर 2017|url-status=live}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot; style=&amp;quot;float:right;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
!colspan=&amp;quot;7&amp;quot;|&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;सरकारी आंकड़ों में हरिहर क्षेत्र सोनपुर मेला&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/state/bihar/other-cities/only-three-elephant-reached-in-sonepur-fair-till-now/articleshow/61516684.cms|title=बिहार: सोनपुर पशु मेले में अब तक सिर्फ 3 हाथी पहुंचे|accessdate=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107020112/https://navbharattimes.indiatimes.com/state/bihar/other-cities/only-three-elephant-reached-in-sonepur-fair-till-now/articleshow/61516684.cms|archive-date=7 नवंबर 2017|url-status=live}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
! वर्ष  !! हाथी !! घोड़े  !! बैल &lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 2001|| 92 || 15,035 || 1,00,000&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 2004|| 354 || 15,035 || 1,00,000&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 2007|| 77|| 8,580 ||   1,00,000&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 2014|| 39|| 5,580 ||  1,00,000&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 2015|| 17||  4,580||  1,00,000&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 2016|| 13|| 4,020||  1,00,000&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 2017|| 3 || 5,400|| 1,00,000&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
मेलों से जुडे तमाम आयोजन तो यहां होते ही हैं।&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/india-37977777|title=सोनपुर मेला में पसरा हुआ है सन्नाटा|first=मनीष|last=शांडिल्य|date=15 नव॰ 2016|accessdate=1 मार्च 2019|via=www.bbc.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20190408055217/https://www.bbc.com/hindi/india-37977777|archive-date=8 अप्रैल 2019|url-status=live}}&amp;lt;/ref&amp;gt; यहां [[हाथी|हाथियों]] व [[घोड़ा|घोडों]] की खरीद हमेशा से सुर्खियों में रहती है।&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://khabar.ndtv.com/news/bihar/bihar-sonpur-mela-shortage-of-animal-in-asia-biggest-cattle-fair-1963291|title=सोनपुर: एशिया के सबसे बड़े पशु मेले में &amp;#039;पशुओं&amp;#039; की किल्लत, पक्षी बाजार भी पड़ा है सुनसान|website=NDTVIndia|accessdate=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403134157/https://khabar.ndtv.com/news/bihar/bihar-sonpur-mela-shortage-of-animal-in-asia-biggest-cattle-fair-1963291|archive-date=3 अप्रैल 2019|url-status=dead}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.rediff.com/news/special/the-gentle-giants-of-sonepur/20161205.htm|title=The gentle giants of Sonepur|website=Rediff|accessdate=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403191854/https://www.rediff.com/news/special/the-gentle-giants-of-sonepur/20161205.htm|archive-date=3 अप्रैल 2019|url-status=live}}&amp;lt;/ref&amp;gt; पहले यह मेला [[हाजीपुर]] में होता था। सिर्फ हरिहर नाथ की पूजा [[सोनपुर, बिहार|सोनपुर]] में होती थी लेकिन बाद में मुगल बादशाह [[औरंगजेब]] के आदेश से मेला भी सोनपुर में ही लगने लगा। 2001 में, सोनपुर मेला में लाया गया हाथियों की संख्या 92 थी, जबकि 2016 में 13 हाथियों ने इसे मेले में बनाया,&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://www.prabhatkhabar.com/news/saran/story/1081334.html|title=बिहार सोनपुर मेला : 2004 के सोनपुर मेले में 50 लाख में बिका था एक हाथी|accessdate=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403174850/https://www.prabhatkhabar.com/news/saran/story/1081334.html|archive-date=3 अप्रैल 2019|url-status=dead}}&amp;lt;/ref&amp;gt; केवल प्रदर्शन के लिए, बिक्री के लिए नहीं।&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.firstpost.com/india/at-the-centuries-old-sonepur-cattle-fair-animals-are-no-longer-the-main-attraction-4205159.html|title=At the centuries-old Sonepur cattle fair, animals are no longer the main attraction|website=Firstpost|accessdate=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190413091938/https://www.firstpost.com/india/at-the-centuries-old-sonepur-cattle-fair-animals-are-no-longer-the-main-attraction-4205159.html|archive-date=13 अप्रैल 2019|url-status=dead}}&amp;lt;/ref&amp;gt; 2017 में, मेले में 3 टस्कर था।&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://www.prabhatkhabar.com/news/patna/bihar-sonpur-fair-no-elephant-fair-no-bird-market-tourists-disappointed-returned-to-their-own-land/1080380.html|title=बिहार सोनपुर मेला : न हाथियों का मेला, न पक्षियों का बाजार, पर्यटक निराश, लौटे अपने वतन|accessdate=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107113353/http://www.prabhatkhabar.com/news/patna/bihar-sonpur-fair-no-elephant-fair-no-bird-market-tourists-disappointed-returned-to-their-own-land/1080380.html|archive-date=7 नवंबर 2017|url-status=dead}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/tuskers-bid-adieu-to-sonepur-mela/articleshow/61521260.cms|title=Tuskers bid adieu to Sonepur Mela - Times of India|website=The Times of India|accessdate=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20171113153225/https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/tuskers-bid-adieu-to-sonepur-mela/articleshow/61521260.cms|archive-date=13 नवंबर 2017|url-status=live}}&amp;lt;/ref&amp;gt; [[हरिहर क्षेत्र]] 2017 सोनपुर मेला 32 दिनों का होगा।&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.jagran.com/bihar/vaishali-harihar-kshetra-mela-will-for-32-days-16596083.html|title=इस बार 32 दिनों का होगा हरिहर क्षेत्र मेला|website=Dainik Jagran|accessdate=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190425032153/https://www.jagran.com/bihar/vaishali-harihar-kshetra-mela-will-for-32-days-16596083.html|archive-date=25 अप्रैल 2019|url-status=live}}&amp;lt;/ref&amp;gt; सोनपुर मेले का उदघाटन इस बार 2 नवंबर को तथा समापन 3 दिसंबर को किया जाएगा।&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://www.prabhatkhabar.com/news/vaishali/story/1043888.html|title=इस बार 32 दिनों का होगा हरिहर क्षेत्र सोनपुर मेला|accessdate=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170825103337/http://www.prabhatkhabar.com/news/vaishali/story/1043888.html|archive-date=25 अगस्त 2017|url-status=dead}}&amp;lt;/ref&amp;gt; मेला में नौका दौड़, दंगल, वाटर सर्फिंग, वाटर के¨नग सहित विभिन्न प्रकार के खेल व प्रतियोगिता का भी आयोजन किया जाएगा।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
सैकड़ों वर्षो के इतिहास में यह पहली बार हो रहा है कि कार्तिक पूर्णिमा के अवसर पर लगने वाला विश्व विख्यात हरिहर क्षेत्र सोनपुर मेला 2020 में नहीं लगेगा।&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=https://www.jagran.com/bihar/vaishali-sonpur-fair-will-not-be-held-for-the-first-time-21089391.html|title=सैकड़ों वर्षो के इतिहास में पहली बार नहीं लगेगा सोनपुर मेला}}&amp;lt;/ref&amp;gt; कारण है कोरोना (कोविड-19) महामारी।&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=https://www.jagran.com/bihar/patna-city-this-time-due-to-covid-19-world-famous-sonepur-fair-of-harihar-region-will-not-be-held-21074002.html|title=Sonepur Mela 2020: कोविड-19 के कारण इस बार नहीं लगेगा हरिहरक्षेत्र का विश्‍व प्रसिद्ध सोनपुर मेला}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==इन्हें भी देखें==&lt;br /&gt;
* [[पुष्कर मेला]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== सन्दर्भ ==&lt;br /&gt;
{{टिप्पणीसूची|2}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== बाहरी कड़ियाँ ==&lt;br /&gt;
* [https://web.archive.org/web/20190121010928/https://www.youtube.com/watch?v=Na0j1JIXMuE सोनपुर का विख्यात मेला]&lt;br /&gt;
* [https://web.archive.org/web/20141103132358/http://janokti.com/36596/%e0%a4%86%e0%a4%b8%e0%a5%8d%e0%a4%a5%e0%a4%be-%e0%a4%8f%e0%a4%b5%e0%a4%82-%e0%a4%b8%e0%a4%82%e0%a4%b8%e0%a5%8d%e0%a4%95%e0%a5%83%e0%a4%a4%e0%a4%bf-%e0%a4%95%e0%a4%be-%e0%a4%95%e0%a5%87%e0%a4%a8/ आस्था एवं संस्कृति का केन्द्र हरिहरक्षेत्र मेला सोनुपर]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[श्रेणी:संस्कृति]]&lt;br /&gt;
[[श्रेणी:बिहार]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>imported&gt;MdsShakil</name></author>
	</entry>
</feed>