<?xml version="1.0"?>
<feed xmlns="http://www.w3.org/2005/Atom" xml:lang="hi">
	<id>https://hi.bharatpedia.org/w/index.php?action=history&amp;feed=atom&amp;title=%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6-%E0%A4%AF%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%AF_%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0</id>
	<title>हिन्द-यूरोपीय भाषा-परिवार - अवतरण इतिहास</title>
	<link rel="self" type="application/atom+xml" href="https://hi.bharatpedia.org/w/index.php?action=history&amp;feed=atom&amp;title=%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6-%E0%A4%AF%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%AF_%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0"/>
	<link rel="alternate" type="text/html" href="https://hi.bharatpedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6-%E0%A4%AF%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%AF_%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0&amp;action=history"/>
	<updated>2026-09-01T06:08:32Z</updated>
	<subtitle>विकि पर उपलब्ध इस पृष्ठ का अवतरण इतिहास</subtitle>
	<generator>MediaWiki 1.43.6</generator>
	<entry>
		<id>https://hi.bharatpedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6-%E0%A4%AF%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%AF_%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0&amp;diff=2963&amp;oldid=prev</id>
		<title>2409:4051:397:D7A0:3EBA:382F:8551:52D8: /* सतम वर्ग */</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://hi.bharatpedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6-%E0%A4%AF%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%AF_%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0&amp;diff=2963&amp;oldid=prev"/>
		<updated>2020-10-01T05:27:02Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;&lt;span class=&quot;autocomment&quot;&gt;सतम वर्ग&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;b&gt;नया पृष्ठ&lt;/b&gt;&lt;/p&gt;&lt;div&gt;{{Infobox language family&lt;br /&gt;
|name     = भारोपीय भाषा परिवार की शाखाएँ&lt;br /&gt;
|region   = १६वीं शताब्दी के पश्चात [[यूरोप]] एवं [[एशिया]] ([[दक्षिण एशिया|दक्षिण]], [[मध्य एशिया|मध्य]] एवं [[दक्षिणपश्चिम एशिया]]); वर्तमान समय में विश्वव्यापी; ३.४ अरब मातृभाषी&lt;br /&gt;
|familycolor = Indo-European&lt;br /&gt;
|family   = विश्व के महत्वपूर्ण [[भाषा-परिवार|भाषा परिवार]]&lt;br /&gt;
|protoname = मूल भा&lt;br /&gt;
|child1   = [[अल्बानियाई भाषा|अल्बेनियन]]&lt;br /&gt;
|child2   = [[आनाटोलियन भाषाहरू|आनाटोलियन]] (लोप)&lt;br /&gt;
|child3   = [[आर्मेनियाली भाषा|आर्मेनियाली]]&lt;br /&gt;
|child4   = [[बाल्टो-स्लाभिक भाषा परिवार|बाल्टो-स्लाभिक]] ([[बाल्टिक भाषा परिवार|बाल्टिक]] र [[स्लाभिक भाषा परिवार|स्लाभिक]])&lt;br /&gt;
|child5   = [[केल्टिक भाषा परिवार|केल्टिक]]&lt;br /&gt;
|child6   = [[जर्मनिक भाषा परिवार|जर्मनिक]]&lt;br /&gt;
|child7   = [[हेल्लेनिक भाषाहरू|हेल्लेनिक]] ([[यूनान|ग्रीक]] सहित)&lt;br /&gt;
|child8   = [[इन्डो-ईरानीयन भाषा परिवार|इन्डो-ईरानीयन]] ([[ईरानीयन भाषा परिवार|ईरानीयन]], [[इन्डो-आर्यन भाषा परिवार|इन्डो-आर्यन]] र [[नुरिस्तानी भाषाहरू]])&lt;br /&gt;
|child9   = [[इटालिक भाषा परिवार|इटालिक]] ([[रोमान्स भाषा परिवार|रोमान्स]] सहित)&lt;br /&gt;
|child10 = [[तोखारियन भाषाहरू|तोखारियन]] (लोप)&lt;br /&gt;
|iso2=ine&lt;br /&gt;
|iso5=ine&lt;br /&gt;
|glotto=indo1319&lt;br /&gt;
|map      = Indo-European branches map.svg&lt;br /&gt;
|mapcaption= यूरोप और एशिया की जीवित भारोपीय भाषाओं का गृहभूमि में प्रसार&lt;br /&gt;
{{legend|#00cdff|[[अल्बानियाई भाषा|अल्बेनियाई]]}}&lt;br /&gt;
{{legend|#800080|[[आर्मेनियाली भाषा|आर्मेनियायी]]}}&lt;br /&gt;
{{legend|#00d400|[[बाल्टो-स्लाभिक भाषा परिवार|बाल्टो-स्लाविक]] ([[बाल्टिक भाषा परिवार|बाल्टिक]])}}&lt;br /&gt;
{{legend|#008000|[[बाल्टो-स्लाभिक भाषा परिवार|बाल्टो-स्लाविक]] ([[स्लाविक भाषा परिवार|स्लाविक]])}}&lt;br /&gt;
{{legend|#ffa600|[[केल्टिक भाषा परिवार|केल्टिक]]}}&lt;br /&gt;
{{legend|#d40000|[[जर्मनिक भाषा परिवार|जर्मनिक]]}}&lt;br /&gt;
{{legend|#FFDD55|[[हेल्लेनिक भाषाहरू|हेल्लेनिक]]}}&lt;br /&gt;
{{legend|#000080|[[इन्डो-ईरानीयन भाषा परिवार|इन्डो-ईरानी]] ([[ईरानीयन भाषा परिवार|ईरानीयन]], [[इन्डो-आर्यन भाषा परिवार|इन्डो-आर्यन]] व [[नुरिस्तानी भाषाएँ]])}}&lt;br /&gt;
{{legend|#977f12|[[इटालिक भाषा परिवार|इटालिक]] (includes [[रोमान्स भाषा परिवार|रोमान्स]])}}&lt;br /&gt;
{{legend|#c0c0c0|गैर भारोपीय भाषाएँ}}&lt;br /&gt;
अङ्कित क्षेत्र स्थान जहाँ बहुभाषीय स्थिति है।&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;हिन्द-यूरोपीय&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; (या &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;भारोपीय&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;) भाषा-परिवार संसार का सबसे बड़ा भाषा परिवार (यानी कि सम्बंधित भाषाओं का समूह) हैं। हिन्द-यूरोपीय (या &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;भारोपीय&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;) भाषा परिवार में विश्व की सैंकड़ों भाषाएँ और बोलियाँ सम्मिलित हैं। आधुनिक हिन्द यूरोपीय भाषाओं में से कुछ हैं : [[हिन्दी]], [[उर्दू भाषा|उर्दू]], [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]], [[फ़्रांसीसी शब्द|फ़्रांसिसी]], [[जर्मन भाषा|जर्मन]], [[पुर्तगाली भाषा|पुर्तगाली]], [[स्पेनी भाषा|स्पैनिश]], [[डच]], [[फ़ारसी भाषा|फ़ारसी]], [[बाङ्ला भाषा|बांग्ला]], [[पंजाबी]], [[रूसी भाषा|रूसी]], इत्यादि। ये सभी भाषाएँ एक ही आदिम भाषा से निकली है, उसे &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;[[आदिम-हिन्द-यूरोपीय भाषा]]&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; का नाम दे सकता है। यह संस्कृत से बहुत मिलती-जुलती थी, जैसे कि वह सांस्कृत का ही आदिम रूप हो।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== विशेषताएं ==&lt;br /&gt;
इन भाषाओं की विशेषताएं है कि सभी प्राचीन हिन्द-यूरोपीय भाषाओं (जैसे [[लैटीन]], [[प्राचीन यूनानी भाषा]], [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]], आदि) में संज्ञा, सर्वनाम, विशेषण और क्रिया के कई शब्द-रूप होते थे, जो वाक्य में इनका व्याकरणिक रूप दिखाते थे। अधिकतर ये शब्द-रूप शब्द के अन्त में प्रत्यय द्वारा बनाये जाते थे (end-inflection)। रोज़मर्रा की चीज़ों, सगे-सम्बन्धियों, सामान्य जानवरों, क्रियाओं के लिये काम आने वाले शब्द इस परिवार की सभी प्राचीन भाषाओं में एक दूसरे से बहुत मिलते-जुलते थे और इस आधार पर भाषाविदों ने &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;[[आदिम-हिन्द-यूरोपीय भाषा]]&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; की परिकल्पना की। इन विभिन्न भाषायों के शब्दों के रूप इसलिए मिलते-जुलते थे क्योंकि यह एक ही प्राचीन जड़ से उत्पन्न हुए [[सजातीय शब्द]] थे। नीचे दिये टेबल में कुछ प्राचीन और नयी हिन्द-यूरोपीय भाषाओं की आम शब्दावली के कुछ शब्द और परिकल्पित [[आदिम-हिन्द-यूरोपीय भाषा|आदिम-हिन्द-यूरोपीय]] की पुनर्रचना दिये गये हैं (सभी शब्द और देवनागरी लिप्यान्तरण पूरी तरह शुद्ध नहीं हैं और इटैलिक्स में प्राचीन भाषा के शब्द दिये गये हैं)।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{|border=&amp;quot;2&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-align=&amp;quot;center&amp;quot;&lt;br /&gt;
! हिन्दी || संस्कृत || लैटिन || प्राचीन यूनानी || आधुनिक जर्मन || अंग्रेज़ी || आदिम-हिन्द-यूरोपीय&lt;br /&gt;
|-align=&amp;quot;center&amp;quot;&lt;br /&gt;
| माँ || मातृ || मातेर mater|| मैतैर meter|| मुटर mutter|| मदर mother|| *मातेर *mater&lt;br /&gt;
|-align=&amp;quot;center&amp;quot;&lt;br /&gt;
| पिता || पितृ || पातेर pater|| पातैर pater|| फ़ाटर vater|| फ़ादर father|| *पतेर *pater&lt;br /&gt;
|-align=&amp;quot;center&amp;quot;&lt;br /&gt;
| भाई || भ्रातृ || फ़्रातेर frater|| फ्रातैर phrater|| ब्रूडर bruder|| ब्रदर brother|| *भ्रातेर *bhrater&lt;br /&gt;
|-align=&amp;quot;center&amp;quot;&lt;br /&gt;
| बहिन || स्वसृ || सोरोर soror|| एओर eor|| श्वॅस्टर schwester|| सिस्टर sister|| *सुएसोर *swesor&lt;br /&gt;
|-align=&amp;quot;center&amp;quot;&lt;br /&gt;
| कुत्ता (श्वान) || श्वन् || कानिस canis|| क्युओन kyon|| हुण्ड hund|| हाउण्ड hound|| *कुओन *k&amp;#039;won&lt;br /&gt;
|-align=&amp;quot;center&amp;quot;&lt;br /&gt;
| है।|है|| अस्ति|| एस्त est|| एस्ति esti|| इस्ट ist|| इज़ is&lt;br /&gt;
|*एस्ति *esti&lt;br /&gt;
|-align=&amp;quot;center&amp;quot;&lt;br /&gt;
| पर || पत्त्र || पेन्ना penna|| प्तेरोन pteron|| फ़ेडर feder|| फ़ेदर feather|| *पेत (उड़ना) *pet&lt;br /&gt;
|-align=&amp;quot;center&amp;quot;&lt;br /&gt;
| भेड़ || अवि || ओविस ovis|| ओइस ois|| आउअ (भेड़ी) aue|| ईउअ (भेड़ी) ewe|| *ओउइ *owi&lt;br /&gt;
|-align=&amp;quot;center&amp;quot;&lt;br /&gt;
| अश्व || अश्व || एक्वु-उस equus|| हिप्पोस hippos|| &amp;#039;&amp;#039;एहवाज़&amp;#039;&amp;#039; &amp;#039;&amp;#039;ehwaz&amp;#039;&amp;#039;|| &amp;#039;&amp;#039;एओह&amp;#039;&amp;#039; &amp;#039;&amp;#039;eoh&amp;#039;&amp;#039;|| *एकुओ *ek&amp;#039;wo&lt;br /&gt;
|-align=&amp;quot;center&amp;quot;&lt;br /&gt;
| मन || मनस् || मेन्स mens|| मेनोस menos|| मिन्न्-अ minne|| माइण्ड mind|| *मेन *men&lt;br /&gt;
|-align=&amp;quot;center&amp;quot;&lt;br /&gt;
| मानव || मानव, मनु || - || - || मन्न mann|| मैन man|| *मनु *manu&lt;br /&gt;
|-align=&amp;quot;center&amp;quot;&lt;br /&gt;
| नाम || नामन् || नोमेन nomen|| ओनोमा onoma|| नामे name|| नेम name|| *नोम्न *nomn&lt;br /&gt;
|-align=&amp;quot;center&amp;quot;&lt;br /&gt;
| तू, तुम || त्वम् || तू tu|| सू su|| दू du|| दाउ thou|| *तु *tu&lt;br /&gt;
|-align=&amp;quot;center&amp;quot;&lt;br /&gt;
| देवता || देव || देउस deus|| -|| &amp;#039;&amp;#039;ज़िउ&amp;#039;&amp;#039; &amp;#039;&amp;#039;ziu&amp;#039;&amp;#039;|| -|| *देइवोस *deiwos&lt;br /&gt;
|-align=&amp;quot;center&amp;quot;&lt;br /&gt;
| गाय || गौस् || बोस bos|| बोउस bous|| कू kuh|| काउ cow|| *ग्वोउ *gwou&lt;br /&gt;
|-align=&amp;quot;center&amp;quot;&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== शाखाएँ ==&lt;br /&gt;
हिन्द यूरोपीय (या &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;भारोपीय&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;) परिवार की कई शाखाएँ हैं। हर शाखा की उपशाखा और उसमें सम्मिलित मुख्य प्राचीन और आधुनिक भाषाएँ और उनके मुख्य देश (ब्रैकेट में) नीचे दिये हुए हैं।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;अल्बानियाई&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* आधुनिक [[अल्बानियाई]] ([[अल्बानिया]])&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;अनतोलियाई&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* प्राचीन [[हत्ती|हित्ती]] (प्राचीन [[तुर्की]])&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;अरमेनियाई&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* आधुनिक [[अरमेनियाई]] ([[आर्मीनिया]])&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;बाल्टिक&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [[लिथुआनियाई]] ([[लिथुआनिया]])&lt;br /&gt;
* [[लातवियाई]] ([[लातविया]])&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;केल्टिक&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [[आयरिश भाषा|आयरिश गाएलिक]] ([[आयरलैण्ड|आयरलैंड]])&lt;br /&gt;
* [[स्कॉटिश गैलिक|स्कॉटिश गाएलिक]] ([[स्कॉट्लैण्ड|स्कॉटलैंड]])&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;जर्मनिक&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ===&lt;br /&gt;
{{Main|जर्मैनी भाषा परिवार}}&lt;br /&gt;
* &amp;#039;&amp;#039;पूर्वी जर्मनिक उपशाखा&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
** गॉथिक (प्राचीन [[जर्मनी]])&lt;br /&gt;
* &amp;#039;&amp;#039;उत्तरी जर्मनिक उपशाखा&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
** &amp;#039;&amp;#039;पूर्वी उपशाखा&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
*** [[डैनिश]] ([[डेनमार्क]])&lt;br /&gt;
*** [[स्वीडिश भाषा|स्वीडिश]] ([[स्वीडन]])&lt;br /&gt;
*** [[नॉर्वेजियाई भाषा|नॉर्वेजियन]] बोकमल ([[नॉर्वे]])&lt;br /&gt;
** &amp;#039;&amp;#039;पश्चिमी उपशाखा&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
*** [[आइसलैण्डिक भाषा|आइस्लैण्डिक]] ([[आइसलैण्ड|आइस्लैण्ड]])&lt;br /&gt;
*** नॉर्वेजियन नूनॉर्स्क ([[नॉर्वे]])&lt;br /&gt;
* &amp;#039;&amp;#039;पश्चिमी जर्मनिक उपशाखा&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
** &amp;#039;&amp;#039;उच्च जर्मनिक उपशाखा&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
*** आधुनिक उच्च [[जर्मन भाषा|जर्मन]] ([[जर्मनी]], [[ऑस्ट्रिया]])&lt;br /&gt;
*** श्वाइत्सर्-दोइच &amp;#039;&amp;#039;या&amp;#039;&amp;#039; [[स्विस-जर्मन]] (उत्तर और मध्य [[स्विट्ज़रलैण्ड|स्विट्ज़रलैंड]])&lt;br /&gt;
** &amp;#039;&amp;#039;निम्न जर्मनिक उपशाखा&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
*** निम्न जर्मनियाई बोलियाँ ([[जर्मनी]])&lt;br /&gt;
*** [[डच]] ([[नीदरलैण्ड|नीदरलैंड]])&lt;br /&gt;
** &amp;#039;&amp;#039;ऍंग्लो फ़्रिसियन&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
*** [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] ([[इंग्लैण्ड|इंग्लैंड]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका]], [[ऑस्ट्रेलिया]], [[कनाडा]], इत्यादि)&lt;br /&gt;
*** [[फ़्रिसियन]] ([[नीदरलैण्ड|नीदरलैंड]])&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;ग्रीक&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ===&lt;br /&gt;
(अथवा यूनानी)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [[प्राचीन यूनानी भाषा|प्राचीन ग्रीक]] (प्राचीन [[यूनान]])&lt;br /&gt;
** आधुनिक [[यूनान|ग्रीक]] (आधुनिक [[यूनान]])&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;हिन्द ईरानी&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;#039;&amp;#039;[[हिन्द-आर्य भाषाएँ|हिन्द-आर्य]] उपशाखा&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
** [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] (प्राचीन [[भारत]])&lt;br /&gt;
*** [[हिन्दी]] (आधुनिक [[भारत]])&lt;br /&gt;
*** [[उर्दू भाषा|उर्दू]] (आधुनिक भारत, [[पाकिस्तान]])&lt;br /&gt;
*** [[बाङ्ला भाषा|बांग्ला]] (आधुनिक भारत—पश्चिम बंगाल, [[बांग्लादेश]])&lt;br /&gt;
*** [[पंजाबी]] (आधुनिक भारत—[[पंजाब (भारत)|पंजाब]], पाकिस्तान)&lt;br /&gt;
*** [[नेपाली (बहुविकल्पी)|नेपाली]] ([[नेपाल]], [[भारत]])&lt;br /&gt;
*** [[मराठी भाषा|मराठी]] (आधुनिक भारत--[[महाराष्ट्र]])&lt;br /&gt;
*** [[गुजराती भाषा|गुजराती]] (आधुनिक भारत--[[गुजरात]])&lt;br /&gt;
*** [[सिंधी|सिन्धी]] (आधुनिक भारत, [[पाकिस्तान]]—सिन्ध)&lt;br /&gt;
*** [[कश्मीरी]] (आधुनिक भारत--[[जम्मू और कश्मीर]])&lt;br /&gt;
*** [[असमिया भाषा|असमिया]] (आधुनिक भारत--[[असम]])&lt;br /&gt;
*** [[रोमानी भाषा|रोमानी]] ([[यूरोप]] में, [[रोमा (लोग)|रोमा]] बंजारों द्वारा)&lt;br /&gt;
* &amp;#039;&amp;#039;[[ईरानी]]&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
** [[अवस्ताई भाषा|अवेस्तन]] (प्राचीन [[ईरान]])&lt;br /&gt;
** [[फ़ारसी भाषा|फ़ारसी]] (आधुनिक [[ईरान]])&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;इटैलिक&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [[लातिन भाषा|लातिनी]] या [[लातिन भाषा|लैटिन]] (प्राचीन [[इटली]])&lt;br /&gt;
** [[फ़्रांसीसी शब्द|फ़्रांसिसी]] ([[फ़्रान्स|फ़्रांस]], [[कनाडा]], पूर्वी [[स्विट्ज़रलैण्ड|स्विट्ज़रलैंड]], [[बेल्जियम]], इत्यादि)&lt;br /&gt;
** [[इतालवी भाषा|इतालवी]] ([[इटली]])&lt;br /&gt;
** [[पुर्तगाली भाषा|पुर्तगाली]] ([[पुर्तगाल]], [[ब्राज़ील]], आदि)&lt;br /&gt;
** [[स्पेनी भाषा|स्पैनिश]] ([[स्पेन]], [[मेक्सिको]], [[अर्जेण्टीना|अर्जेन्टीना]], आदि)&lt;br /&gt;
** [[रोमानियाई भाषा|रोमानियाई]] ([[रोमानिया]], [[मॉल्डोवा|मोल्दाविया]])&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;स्लाव&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;#039;&amp;#039;पूर्वी उपशाखा&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
** [[बेलारूसी]] ([[बेलारूस]])&lt;br /&gt;
** [[रूसी भाषा|रूसी]] ([[रूस]])&lt;br /&gt;
** [[यूक्रेनी भाषा एवं साहित्य|युक्रेनियन]] ([[युक्रेन|यूक्रेन]])&lt;br /&gt;
* &amp;#039;&amp;#039;पश्चिमी उपशाखा&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
** [[चेक गणराज्य|चेक]] ([[चेक गणराज्य]])&lt;br /&gt;
** [[पोलिश भाषा|पोलिश]] ([[पोलैंड]])&lt;br /&gt;
** [[स्लोवाक भाषा|स्लोवाक]] ([[स्लोवाकिया]])&lt;br /&gt;
* &amp;#039;&amp;#039;दक्षिणी&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
** [[बुल्गारियाई भाषा|बुल्ग़ारियाई]] ([[बुल्गारिया]])&lt;br /&gt;
** [[बॉस्नियाई भाषा|बॉस्नियाई]] ([[बॉस्निया और हर्ज़ेगोविना|बॉस्निया]])&lt;br /&gt;
** [[क्रोएशियन भाषा|क्रोएशियाई]] ([[क्रोएशिया]])&lt;br /&gt;
** [[मेसिडोनियन भाषा|मैसिडोनियाई]] ([[उत्तर मैसिडोनिया|मैसिडोनिया]])&lt;br /&gt;
** [[स्लोवेने भाषा|स्लोवेनियाई]] ([[स्लोवेनिया]])&lt;br /&gt;
** [[सर्बियाई भाषा|सर्बियाई]] ([[सर्बिया]])&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;तोख़ारी&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ===&lt;br /&gt;
* [[प्राचीन तोख़ारी]] (मध्य [[एशिया]] 	और [[शिंजियांग|शिंज्यांग]], [[चीन]])&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== वर्गीकरण ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
हिन्द यूरोपीय शाखाओं को मुख्यतः दो वर्गों में रखा जाता है : केन्तुम वर्ग और सातम वर्ग।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;सतम वर्ग&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ===&lt;br /&gt;
इस वर्ग की प्राचीन भाषाओं में आदि-हिन्द-यूरोपीय भाषा के व्यंजन : &amp;#039;&amp;#039;क्य, ग्य&amp;#039;&amp;#039; और &amp;#039;&amp;#039;घ्य&amp;#039;&amp;#039;, स्पर्श-संघर्षी या संघर्षी व्यंजनों में बदल गये, जैसे : &amp;#039;&amp;#039;च, ज, स&amp;#039;&amp;#039; और &amp;#039;&amp;#039;श&amp;#039;&amp;#039;। साथ ही साथ, आदि-हिन्द-यूरोपीय भाषा के व्यंजन : &amp;#039;&amp;#039;क्व, ग्व&amp;#039;&amp;#039; और &amp;#039;&amp;#039;घ्व&amp;#039;&amp;#039;, इनमें विलय हो गये : &amp;#039;&amp;#039;क, ग&amp;#039;&amp;#039; और &amp;#039;&amp;#039;घ&amp;#039;&amp;#039;। इनमें बाल्टिक, स्लाव, [[हिन्द-ईरानी भाषाएँ|हिन्द ईरानी]], अरमेनियाई और अल्बानियाई शाखाँ आती हैं। संस्कृत इसी वर्ग में आती है।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;केन्तुम वर्ग&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ===&lt;br /&gt;
इस वर्ग की प्राचीन भाषाओं में आदि-हिन्द-यूरोपीय भाषा के व्यंजन : &amp;#039;&amp;#039;क्व, ग्व&amp;#039;&amp;#039; और &amp;#039;&amp;#039;घ्व&amp;#039;&amp;#039; वैसे ही परिरक्षित रहे। आदि-हिन्द-यूरोपीय भाषा के व्यंजन : &amp;#039;&amp;#039;क्य, ग्य&amp;#039;&amp;#039; और &amp;#039;&amp;#039;घ्य&amp;#039;&amp;#039;, इनमें विलय हो गये : &amp;#039;&amp;#039;क, ग&amp;#039;&amp;#039; और &amp;#039;&amp;#039;घ&amp;#039;&amp;#039;। इनमें इटैलिक, यूनानी, केल्टिक और जर्मनिक शाखाँ आती हैं।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== आर्य लोग ==&lt;br /&gt;
[[चित्र:IE3500BP.png|right|thumb|300px|&amp;quot;कुरगन-कब्र-टीले&amp;quot; की अवधारणा के अनुसार लगभग 1500 ई.पू. तक आर्य कबीलों का यूरोप और एशिया में प्रसार]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
संस्कृत शब्द &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;आर्य&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; का मतलब होता था कुलीन और सभ्य। इसलिये पुराने इतिहारकारों, जैसे मॅक्स म्युलर ने आदिम- और आधुनिक हिन्द-यूरोपीय भाषा बोलने वाली जातियों का नाम &amp;quot;आर्य&amp;quot; रख दिया। ये नाम यूरोपीय लोगों को बहुत पसन्द आया और जल्द ही सभी यूरोपीय वासियों ने अपने अपने देशों को प्राचीन आर्यों की जन्मभूमि बताना शुरू कर दिया (ये बात आजतक जारी है)। विशेष कर [[हिट्लर]] नेे प्रचारित किया कि प्राचीन आर्यों की जन्मभूमि [[जर्मनी]] ही है और आर्य का अर्थ &amp;#039;&amp;#039;शुद्ध पीढी का मनुष्य&amp;#039;&amp;#039; है, जिसकी त्वचा गोरी, क़द लम्बा, आँखे नीली और बाल सुनहरे हैं। हिट्लर के अनुसार जर्मन लोग ही सर्वोच्च और सर्वशक्तिमान नस्ल के हैं और विशेष तौर पर [[यहूदी धर्म|यहूदी]] लोग घटिया नस्ल के और अनार्य हैं (और जीने के लायक भी नहीं)। ब्रिटिश लोगों ने प्रचारित किया कि लगभग 1700 ई.पू. में हिन्द-आर्य जनजातियों ने यूरोप से आकर सिन्धु-घाटी में आक्रमण किया और भारत की देशी [[सिंधु घाटी सभ्यता|सिन्धु घाटी सभ्यता]] को उजाड़ दिया और उसके निवासियों का नरसंहार किया और बाद में बचे-खुचे लोगों को दास बना लिया -- जिनको [[ऋग्वेद]] में दास और दस्यु कहा गया है (इस तरह वो अपने उपनिवेशवाद को सही ठहराना चाहते थे)।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
हिट्लर के यहूदी नरसंहार के बाद अब &amp;quot;आर्य&amp;quot; शब्द का मतलब भाषाई अर्थ में लगाया जाता है, न कि नस्ल के लिये। पर अभी भी इतिहासकार और भाषाविद आर्यों की जन्मभूमि की खोज कर रहे हैं। एक विचारधारा के मुताबिक आर्यों की जन्मभूमि मध्य एशिया में थी, शायद दक्षिणी रूस या कैस्पियन सागर के आस-पास। वहीं से उनके कबीले दुनिया के कई देशों में पहुँचे। हिन्द-आर्य कबीलों का भारतीय उपमहाद्वीप में प्रवास धीरे-धीरे और शान्तिपूर्वक हुआ था और ब्रिटिश इतिहासकारों की &amp;quot;ख़ून-खराबे&amp;quot; वाली बातों का कोई प्रमाण नहीं है। उस वक़्त (1800 ई.पू.) तक सिन्धु-घाटी सभ्यता या तो भूकम्पों से या सिन्धु-सरस्वती नदियों की धारा में बदलाव और सूखे की वजह से ख़ुद ही तबाह हो गयी थी। ये विचारधारा आजकल दुनिया के अधिकतम भाषाविद और इतिहासकार मानते हैं। मध्य एशिया के &amp;quot;कुरगन कब्र-टीले&amp;quot; प्राचीन आर्यों द्वारा बनाये गये माने जाते हैं। एक दूसरी विचारधारा के अनुसार प्राचीन आर्यों की जन्मभूमि [[भारत]] ही है और यहीं से आर्य कबीले यूरोप और बाकी एशिया में प्रवास किये। इस बात को कई भारतीय और हिन्दुत्व-वादी मानते हैं (और ये भी कि सिन्धु-सरवती सभ्यता आर्यों की सभ्यता थी और बाकी हिन्द-यूरोपीय भाषाएँ संस्कृत से विकसित हुई हैं), पर बाकी दुनिया में इस दृष्टिकोण की कोई कद्र नहीं है। अधिकतर भाषाविदों के अनुसार &amp;quot;आदिम-हिन्द-यूरोपीय&amp;quot; भाषा के पुनर्निर्मित शब्द यही इशारा करते हैं कि प्राचीन आर्य जन्मस्थान एक विशाल, शीतोष्ण घास का चारागाह था। वैसे भी भारतीय जलवायु और पशु-पक्षियों के शब्दों के लिये यूनानी, लैटिन, जर्मन और अन्य हिन्द्-यूरोपीय भाषाओं में मिलते जुलते शब्द नहीं मिलते, जैसे मोर, मुर्गा, बाघ, हाथी, आम, केला, पीपल, बरगद, नीम, गर्म-मौसम, गैण्डा, भैंस, चावल, इत्यादि। साथ-ही-साथ, सिन्धु घाटी सभ्यता में बड़े शहर, मछ्ली का उपभोग, 2000 ई.पू. से पहले घोड़े की पूरी अनुपस्थिति और बाद में भी घोड़ों के बहुत ही कम अवशेष, उनके देवताओं के चित्रों का वैदिक देवताओं से भिन्न होना, उनका बाघ और बैल को आदर जबकि ऋग्वेद में बब्बर-शेर और गाय अधिक उल्लेखित हैं, उनके अधिकांश शहरों में (कालीबंगन, आदि को छोड़कर) वैदिक यज्ञ-अग्नि-वेदी का अभाव, इत्यादि यही इशारा करते हैं कि इसके निवासी आर्य तो नहीं थे। जो भी हो, ये सवाल आज भी तीखी नोक-झोंक का केन्द्र बना हुआ है।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== अन्य भाषा वर्ग ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [[द्रविड़ भाषा-परिवार|द्रविड़ भाषा परिवार]] ([[तमिल]], [[तेलुगू भाषा|तेलगु]], [[कन्नड़]], [[मलयालम भाषा|मलयालम]]),&lt;br /&gt;
* [[सामी-हामी भाषा-परिवार]] ([[अरबी]], [[इब्रानी भाषा|इब्रानी]]),&lt;br /&gt;
* [[चीनी-तिब्बती भाषा-परिवार]] ([[चीनी]], [[तिब्बती भाषा|तिब्बती]], ख्मेर),&lt;br /&gt;
* जापानी परिवार ([[जापानी भाषा|जापानी]]),&lt;br /&gt;
* अल्ताई परिवार या [[तुर्की भाषा परिवार]] ([[तुर्की]]) इत्यादि&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== इन्हें भी देखें ==&lt;br /&gt;
* [[भाषा-परिवार]]&lt;br /&gt;
* [[सजातीय शब्द]]&lt;br /&gt;
* [[आदिम-हिन्द-यूरोपीय भाषा]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== बाहरी कड़ियाँ ==&lt;br /&gt;
*[https://web.archive.org/web/20180104114038/https://www.jagran.com/news/national-jagran-special-on-indo-european-languages-17304852.html इस मामले में भारत का कर्जदार है समूचा यूरोप, यूं ही नहीं कहते &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;विश्व गुरु&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;]&lt;br /&gt;
{{Spoken Wikipedia-2|2006-03-02|Hi-Hind-Europiya_bhaashaa_parivaar_part1.ogg|Hi-Hind-Europiya_bhaashaa_parivaar_part2.ogg}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== उल्लेख ==&lt;br /&gt;
* [[:en:Indo-European languages]]&lt;br /&gt;
* [[:en:Centum-Satem isogloss]]&lt;br /&gt;
* [[:en:List of Proto-Indo-European roots]]&lt;br /&gt;
* Webster&amp;#039;s New World Dictionary&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[श्रेणी:भाषा]]&lt;br /&gt;
[[श्रेणी:भाषा-परिवार]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>2409:4051:397:D7A0:3EBA:382F:8551:52D8</name></author>
	</entry>
</feed>