सामग्री पर जाएँ

विश्व में बौद्ध धर्म

भारतपीडिया से

साँचा:Infobox ethnic group साँचा:बौद्ध तीर्थ बौद्ध धर्म विश्व के प्रमुख धर्मों में से एक है। विश्व में बौद्ध धर्म के अनुयायियों की संख्या ४८.८ करोड़ से लेकर ५३.५ करोड़ (विश्व की जनसंख्या में ९%) बताई जाती है।[] बौद्ध धर्म दुनिया का पहला विश्व धर्म है, जो अपने जन्मस्थान से निकलकर विश्व में दूर दूर तक फैला। विश्व के सभी महाद्विपों में बौद्ध धर्म के अनुयायी रहते हैं।

भारत में इस विश्व धर्म का उदय हुआ था। इसके प्रवर्तक गौतम बुद्ध (ईसवी पूर्व ५६३ - ईसवी पूर्व ४८३) थे। २०१० में १.०७ अरब से १.२२ अरब जनसंख्या के साथ चीन बौद्धों की सबसे बड़ी आबादी वाला देश है। चीन की कुल आबादी में से लगभग २२ कोरोड़ लोग बौद्ध अनुयायी है। ज्यादातर चीनी बौद्ध महायान सम्प्रदाय के अनुयायी है। दुनिया की १८% बौद्ध आबादी चीन में रहती है।

इतिहास[सम्पादित करें | स्रोत सम्पादित करें]

साँचा:मुख्य संपूर्ण एशिया में आज बौद्ध धर्म प्रभावशाली है। चित्र में गहरे पीले रंगो वाले क्षेत्रों में बौद्ध धर्म बहुमत में है। इसवी पूर्व ६वी शताब्धि में उत्तर भारत में बौद्ध धर्म का जन्म हुआ। फिर यह धर्म बौद्ध भिक्खु, बौद्ध प्रचारक और बौद्ध सम्राट और राजांओ के माध्यम से विश्व में दूर तक फैल गया। सम्राट अशोक के काल बौद्ध धर्म अखंड भारत का राजधर्म था।

बौद्ध धर्म का उद्भव एवं प्रसार, चित्र के गहरे पिले रंगों वाले क्षेत्रों में बौद्ध धर्म प्रभावशाली है

बौद्ध सम्प्रदाय[सम्पादित करें | स्रोत सम्पादित करें]

महायान[सम्पादित करें | स्रोत सम्पादित करें]

साँचा:मुख्य बौद्ध परम्पराओं का सबसे बड़ा संप्रदाय महायान हैं। महायान व्यापक रूप से संपूर्ण पूर्वी एशिया में सर्वाधिक प्रचलित है, दुनिया की कुल बौद्ध आबादी में करीब ७०% बौद्ध आबादी महायान बौद्ध धर्म को माननेवाली है। चीन, हांगकांग, जापान, दक्षिण कोरिया, उत्तर कोरिया, ताइवान, मकाउ और वियतनाम में महायान बौद्ध धर्म बहुसंख्यक रूप में है।

थेरवाद[सम्पादित करें | स्रोत सम्पादित करें]

साँचा:मुख्य बौद्ध धर्म का दूसरा सबसे बड़ा संप्रदाय थेरवाद है, और यह संप्रदाय ज्यादातर दक्षिण पूर्व एशिया रहता है। थेरवाद बौद्ध धर्म कंबोडिया, लाओस, म्यांमार, थाईलैंड, क्रिसमस द्वीप और सिंगापुर, श्रीलंका में बहुसंख्यक तथा मलेशिया, ब्रुनेई, तिमोर, इंडोनेशिया, फिलीपींस में भी बडी संख्या में है।

वज्रयान[सम्पादित करें | स्रोत सम्पादित करें]

साँचा:मुख्य वज्रयान तीसरा और छोटा संप्रदाय है, ज्यादातर वज्रयानी बौद्ध तिब्बत, भूटान, हिमालय क्षेत्र, मंगोलिया और रूस के कुछ हिस्सों में बहुसंख्यक के रूप में रहता है, और यह संप्रदाय दुनिया भर में प्रसारित किया गया है।

नवयान[सम्पादित करें | स्रोत सम्पादित करें]

साँचा:मुख्य नवयान भारत में मुख्य बौद्ध सम्प्रदाय है, इसे नवबौद्ध भी कहां जाता है। भीमराव आम्बेडकर ने बौद्ध-दलित आंदोलन द्वारा इसकी शुरूवात की। २०वी सदीं में नवयान बौद्ध सम्प्रदाय का उदय हुआ था और उसका निर्माण हिंदू दलितों बराबरी एवं समानता का अधिकार दिलाना था, यह उद्देश सफल भी हुआ। भारतीय राज्यों में से महाराष्ट्र में सबसे अधिक नवयानी बौद्धों की जनसंख्या सर्वाधिक (९०%) है।

विभिन्न सम्प्रदायों के अनुयायियों की संख्या
  • पूर्वी बौद्ध धर्म (महायान) -- १५० करोड़
  • दक्षिणी बौद्ध धर्म (थेरवाद) -- २३.१ करोड़ =[]
  • उत्तरी बौद्ध धर्म (वज्रयान) -- ५ करोड़
  • भारतीय बौद्ध धर्म (नवयान) -- ५ करोड़ से ७ करोड़

अधिकतम बौद्ध जनसंख्या वाले देश[सम्पादित करें | स्रोत सम्पादित करें]

संपूर्ण विश्व में लगभग ५३ करोड़ बौद्ध हैं। इनमें से लगभग ७०% से ७५% महायानी बौद्ध और शेष २५% से ३०% थेरावादी, नवयानी (भारतीय) और वज्रयानी बौद्ध है। महायान और थेरवाद (हीनयान), नवयान, वज्रयान के अतिरिक्त बौद्ध धर्म में इनके अन्य कई उपसंप्रदाय या उपवर्ग भी हैं परन्तु इन का प्रभाव बहुत कम है। सबसे अधिक बौद्ध पूर्वी एशिया और दक्षिण पूर्व एशिया के सभी देशों बहूसंख्यक के रूप में रहते हैं। दक्षिण एशिया के दो या तीन देशों में भी बौद्ध धर्म बहुसंख्यक है। एशिया महाद्विप की लगभग आधी से ज्यादा आबादी पर बौद्ध धर्म का गहरा प्रभाव है। महाअमेरिका, ऑस्ट्रेलिया, अफ़्रीका और यूरोप जैसे महाद्विपों में भी करोडों बौद्धों के समुदाय रहते हैं। विश्व में लगभग १८ से अधिक देश ऐसे हैं जहां बौद्ध बहुसंख्यक या बहुमत में हैं। विश्व में कई देश ऐसे भी हैं जहां की बौद्ध जनसंख्या के बारे में कोई विश्वसनीय जानकारी उपलब्ध नहीं है।

महाबोधि विहार, बोधगया, बिहार, भारत
अधिकतम बौद्ध जनसंख्या वाले देश (2010-11)
देश बौद्ध जनसंख्या बौद्ध प्रतिशत
साँचा:Flag 1,22,50,87,000 91%
साँचा:Flag 12,33,45,000 96%
साँचा:Flag 7,45,78,000 85%
साँचा:Flag 6,79,87,899 10%
साँचा:Flag 6,46,87,000 95% []
साँचा:Flag 4,99,92,000 90%
साँचा:Flag 2,46,56,000 54%
साँचा:Flag 2,21,45,000 93%
साँचा:Flag 1,76,56,000 72%
साँचा:Flag 1,60,45,600 75%[]
साँचा:Flag 1,48,80,000 97%
साँचा:Flag 80,75,400 03%
साँचा:Flag 65,87,703 93%
साँचा:Flag 63,47,220 22%
साँचा:Flag 62,28,690 22%
साँचा:Flag 62,87,610 98%
साँचा:Flag 61,49,900 02%
साँचा:Flag 37,75,666 67%
साँचा:Flag 30,55,690 98%
साँचा:Flag 28,55,700 03%
साँचा:Flag 20,96,608 02%
साँचा:Flag 20,46,800 01%
साँचा:Flag 21,47,600 03%
साँचा:Flag 11,45,680 01%
साँचा:Flag 10,55,600 02%

बौद्ध बहुमत वाले देश[सम्पादित करें | स्रोत सम्पादित करें]

दुनिया के बौद्ध राष्ट्र और उनमें बौद्ध जनसंख्या का प्रतिशत

देश जिनमें अधिकतम बौद्ध रहते हैं बौद्ध प्रतिशत
साँचा:Flag 98 %
साँचा:Flag 98 %
साँचा:Flag 97 %
साँचा:Flag 96 %
साँचा:Flag 95 %
साँचा:Flag 94 %
साँचा:Flag 93 % []
साँचा:Flag 93 %
साँचा:Flag 91 %
साँचा:Flag (बर्मा) 90 %
साँचा:Flag 90 % []
साँचा:Flag 90 %
साँचा:Flag 85 % [][]
साँचा:Flag 75 % [][१०]
साँचा:पताका 75 %[११]
साँचा:Flag 73 %
साँचा:Flag 67 %
तूवा (रूस के गणतंत्र) 65 %
साँचा:Flag 54 %
कालमिकिया (रूस के गणतंत्र) 50 %[१२][१३]
साँचा:Flag 22 %
साँचा:Flag 21 %
बुर्यातिया (रूस के गणतंत्र) 20 %
साँचा:Flag 17 %
बहुसंख्यक बौद्ध देश

आज विश्व में 20 से अधिक देशों (गणतंत्र राज्य भी) में बौद्ध धर्म बहुसंख्यक या प्रमुख धर्म के रूप में हैं।

अधिकृत बौद्ध देश

विश्व में लाओस, कम्बोडिया, भूटान, थाईलैण्ड, म्यानमार और श्रीलंका ये छह देश "अधिकृत" 'बौद्ध देश' है, क्योंकि इन देशों के संविधानों में बौद्ध धर्म को ‘राजधर्म’ या ‘राष्ट्रधर्म’ का दर्जा प्राप्त है।

क्षेत्र के आधार पर बौद्ध[सम्पादित करें | स्रोत सम्पादित करें]

देशानुसार बौद्ध[सम्पादित करें | स्रोत सम्पादित करें]

देशों के अनुसार बौद्ध जनसंख्या
क्षेत्र देश जनसंख्या (2007) बौद्ध % कुल बौद्ध
मध्य एशिया साँचा:Flagicon अफगानिस्तान 3,18,89,923 0.2%[१४] 63,780
दक्षिण अमेरिका साँचा:Flagicon अर्जेंटीना 5,03,01,927 0.1%[१५] 40,302
कॅरीबियाई साँचा:Flagicon अरूबा 1,00,018 1.2%[१६] 1,200
ओशिआनिया साँचा:Flagicon ऑस्ट्रेलिया 2,04,34,176 2.1% [१७] 4,29,119
मध्य यूरोप साँचा:Flagicon ऑस्ट्रिया 81,99,783 0.130% 10,660
मध्य पूर्व साँचा:Flagicon बहरीन 7,08,573 1%[१८] 7,086
दक्षिण एशिया साँचा:Flagicon बांग्लादेश 15,04,48,339 0.7%[१९] 10,53,138
पश्चिमी यूरोप साँचा:Flagicon बेल्जियम 103,92,226 0.29%[२०] 31,177
मध्य अमेरिका साँचा:Flagicon बेलीज़ 2,94,385 0.35%[२०] 1,030
दक्षिण एशिया साँचा:Flagicon भूटान 23,27,849 75%[२१] - 94% 17,45,888 - 21,41,622
दक्षिण अमेरिका साँचा:Flagicon बोलीविया 91,19,152 0.26%[२०] 23,710
बाल्कन साँचा:Flagicon बौसनिया एण्ड हेर्ज़ेगोविना 45,52,198 0.01% 455
दक्षिण अमेरिका साँचा:Flagicon ब्राज़ील 19,00,10,647 0.130%[२२] 2,47,014
दक्षिण पूर्व एशिया साँचा:Flagicon ब्रुनेई 3,74,577 9.09%[२०] 29,822
पूर्वी यूरोप साँचा:Flagicon बल्गारिया 73,22,858 0.015% 1,098
दक्षिण पूर्व एशिया साँचा:पताका (म्यान्मार) 5,54,00,000 90%[२३] 4,80,19,200
दक्षिण पूर्व एशिया साँचा:Flagicon कम्बोडिया 1,48,05,358 96.4%[२४] 1,42,72,365
उत्तर अमेरिका साँचा:Flagicon कनाडा 3,33,90,141 1.0[२५] 3,00,345
दक्षिण अमेरिका साँचा:Flagicon चिली 1,62,84,741 0.04%[२०][२६] 6,514
पूर्वी एशिया साँचा:Flagicon चीन 1,32,18,51,888 8%[२७][२८] - 21%[२९][३०] - +80%[३१][३२][३३] - 91%[३४] 10,57,48,151 - 27,75,88,896 - 1,05,74,81,510 - 1,20,28,85,218
दक्षिण अमेरिका साँचा:Flagicon कोलोंबिया 4,43,79,598 0.01%[२०] 4,438
मध्य अमेरिका साँचा:Flagicon कोस्टा रीका 41,33,884 2.34%[२०] 96,733
पश्चिमी अफ्रीका साँचा:पताका 1,80,13,409 0.06%[३५] 10,808
बाल्कन साँचा:Flagicon क्रोएशिया 44,93,312 0.03% 1,348
कॅरीबियाई साँचा:Flagicon क्यूबा 1,13,94,043 0.25%[२०] 28,485
मध्य पूर्व साँचा:Flagicon सायप्रस 7,88,457 1% 7,885
मध्य यूरोप साँचा:Flagicon चेक रिपब्लिक 1,02,28,744 0.5% 51,144
पश्चिमी यूरोप साँचा:Flagicon डेनमार्क 54,68,120 0.5%[३६] 20,000 - 25,000[३६]
कॅरीबियाई साँचा:Flagicon डोमिनिका 72,386 0.25%[२०] 181
कॅरीबियाई साँचा:Flagicon डोमिनिकन गणराज्य 93,65,818 0.1%[३७] 9,366
दक्षिण पूर्व एशिया साँचा:पताका 10,84,971 0.1%[३८] 1,085
दक्षिण अमेरिका साँचा:Flagicon इक्वेडोर 1,37,55,680 0.2%[३९] 27,511
दक्षिण अमेरिका साँचा:Flagicon एल सेल्वडॉर 69,48,073 0.03%[२०] 2,084
पूर्वी अफ्रीका साँचा:पताका 49,06,585 0.1%[४०] 4,907
पूर्वी यूरोप साँचा:पताका 13,15,912 0.4%[४१] 5,264
ओशिआनिया साँचा:Flagicon फीजी 9,18,675 1% 9,187
पश्चिमी यूरोप साँचा:Flagicon फिनलैंड 52,38,460 0.1%[४२] 5,238
पश्चिमी यूरोप साँचा:Flagicon फ्राँस 6,37,18,187 1.2% 7,64,618
दक्षिण अमेरिका साँचा:Flagicon फ़्रान्सीसी गुयाना 2,03,321 4%[२०] 8,132
ओशिआनिया साँचा:पताका 2,78,963 7.5% 20,922
कॉकस साँचा:Flagicon जॉर्जिया 46,46,003 0.1%[४३] 4,646
पश्चिमी यूरोप साँचा:Flagicon जर्मनी 8,24,00,996 1% 8,24,001
पश्चिमी अफ्रीका साँचा:पताका 2,29,31,299 0.05%[४४] 11,466
बाल्कन साँचा:Flagicon मिस्र 1,07,06,290 0.1% 10,706
मध्य अमेरिका साँचा:Flagicon ग्वाटेमाला 1,27,28,111 0.1%[२०] 12,728
पश्चिमी अफ्रीका साँचा:पताका 99,47,814 0.1%[४५] 9,948
दक्षिण अमेरिका साँचा:Flagicon गुयाना 7,69,095 0.25%[२०] 1,923
मध्य अमेरिका साँचा:Flagicon हॉण्डूरास 74,83,763 0.1%[४६] 7,484
पूर्वी एशिया साँचा:पताका 69,80,412 10.1%[४७] - 92%[४८] 7,05,022 - 64,21,980
पूर्वी यूरोप साँचा:Flagicon हंगरी 99,56,108 0.05% 5,223[४९]
पश्चिमी यूरोप साँचा:Flagicon आइसलैंड 3,01,931 0.15%[२०] 453
दक्षिण एशिया साँचा:Flagicon भारत 3,12,98,66,154 10.8%[५०] - 3.25%[५१] - 5%[५२][५२] 85,48,969 - 3,79,13,134 - 5,17,86,890
दक्षिण पूर्व एशिया साँचा:Flagicon इंडोनेशिया 23,46,93,997 1%[५३] 23,46,940
मध्य पूर्व साँचा:Flagicon ईरान 7,22,12,000
पश्चिमी यूरोप साँचा:Flagicon आयरलैंड 41,09,086 0.2%[५४][५५] 8,218
मध्य पूर्व साँचा:Flagicon इज़रायल 64,26,679 0.1%[५६] 6,426
पश्चिमी यूरोप साँचा:Flagicon इटली 5,81,47,733 0.2%[५७][५८][५९] 1,16,295
कॅरीबियाई साँचा:Flagicon जमैका 27,80,132 0.3%[६०] 8,340
पूर्वी एशिया साँचा:Flagicon जापान 12,74,33,494 45%[६१] 75% - 96%

[६२]

5,70,61,994 - 9,10,00,000 - 12,33,17,953
मध्य एशिया साँचा:पताका 1,52,84,929 0.55%[२०] 84,067
पूर्वी एशिया साँचा:Flagicon उत्तर कोरिया 2,33,01,725 55%[६३][६४][६५] 10.000[६६] - 1,50,29,613
पूर्वी एशिया साँचा:Flagicon दक्षिण कोरिया 4,90,44,790 22.8%[६७][६८][६९][७०][७१] - 38% - 54% 1,14,27,436 - 1,85,72,500 - 2,50,00,000
मध्य एशिया साँचा:पताका 52,84,149 0.35%[२०] 18,495
मध्य पूर्व साँचा:पताका 25,05,559 4%[७२] 1,00,222
दक्षिण पूर्व एशिया साँचा:पताका 65,21,998 67%[७३] - 98% 43,69,739 - 63,91,558
पूर्वी यूरोप साँचा:Flagicon लाट्विया 22,59,810 0.004%[७४] 90
मध्य पूर्व साँचा:Flagicon लेबनान 39,25,502 0.1%[७५] 3,926
दक्षिणी अफ्रीका साँचा:पताका 21,25,262 0.1%[७६] 2,125
पश्चिमी अफ्रीका साँचा:Flagicon लाइबेरिया 31,95,931 0.1%[७७] 3,196
उत्तर अफ्रीका साँचा:पताका 60,36,914 0.3%[७८] 18,120
पश्चिमी यूरोप साँचा:Flagicon लीष्टनस्टाइन 34,247 0.22%[७९] 75
पूर्वी एशिया साँचा:Flagicon मकाउ 4,56,989 17%[८०] - 50%[८१] - 85%[८२][८३] 77,688 - 2,28,495 - 3,88,441
पूर्वी एशिया साँचा:पताका 1,94,48,815 0.1%[८४] 19,449
दक्षिण पूर्व एशिया साँचा:Flagicon मलेशिया 2,48,21,286 22%[८५] 54,60,683
दक्षिण एशिया साँचा:Flagicon मालदीव 3,69,031 0.45%[२०] 1,661
पूर्वी अफ्रीका साँचा:पताका 12,50,882 2.5%[८६] 31,272
उत्तर अमेरिका साँचा:Flagicon मेक्सिको 10,87,00,891 0.1%[८७] 1,08,701
मध्य एशिया साँचा:Flagicon मंगोलिया 29,51,786 50%[८८] - 94%[८९] 14,75,893 - 27,74,679
दक्षिणी अफ्रीका साँचा:पताका 20,55,080 0.1%[९०] 2,055
दक्षिण एशिया साँचा:Flagicon नेपाल 2,89,01,790 11%[९१] - 21% 31,79,197 - 61,59,510
पश्चिमी यूरोप साँचा:Flagicon नीदरलैंड 1,65,70,613 0.105%[९२] - 1%[८६] 17,399 - 1,65,706
कॅरीबियाई साँचा:पताका 2,23,652 0.7% 1,566
ओशिआनिया साँचा:Flagicon न्यू कैलेडोनिया 2,21,943 3%[९३] 6,657
ओशिआनिया साँचा:Flagicon न्यूज़ीलैंड 41,15,771 1.2%[९४] 49,389
मध्य अमेरिका साँचा:Flagicon निकारागुआ 56,75,356 0.1%[९५] 5,675
पश्चिमी यूरोप साँचा:Flagicon नॉर्वे 46,27,926 0.42%[९६] 19,437
मध्य पूर्व साँचा:पताका 32,04,897 1%[९७] 32,049
दक्षिण एशिया साँचा:Flagicon पाकिस्तान 16,47,41,924 0.1%[९८] 1,64,742
मध्य अमेरिका साँचा:Flagicon पनामा 32,42,173 2.1%[२०] 68,086
ओशिआनिया साँचा:Flagicon पापुआ न्यू गीनिया 57,95,887 0.3%[९९] 17,388
दक्षिण अमेरिका साँचा:पताका 66,69,086 0.5%[१००] 33,345
दक्षिण अमेरिका साँचा:Flagicon पेरु 2,86,74,757 0.31%[२०] 88,892
दक्षिण पूर्व एशिया साँचा:Flagicon फिलीपींस 9,10,77,287 3%[१०१] 27,59,490
पश्चिमी यूरोप साँचा:Flagicon पुर्तगाल 1,06,42,836 0.18% 20,000
मध्य यूरोप साँचा:Flagicon पोलैंड 3,85,18,241 0.1% 38,518
कॅरीबियाई साँचा:पताका 39,44,259 0.03%[२०] 1,183
मध्य पूर्व साँचा:Flagicon कतर 9,07,229 5%[१०२] 45,361
पूर्वी अफ्रीका साँचा:Flagicon फ्रान्स 7,84,000 1% 7,840
पूर्वी यूरोप साँचा:Flagicon रोमानिया 2,22,76,056 0.01%[१०३] 2,228
पूर्वी यूरोप साँचा:Flagicon रूस 14,13,77,752 0.75%[२०] - 1.1% - 1.45%[१०४] 10,60,333 - 15,55,155 - 20,49,977
मध्य पूर्व साँचा:Flagicon सऊदी अरब 2,76,01,038 1.5%[१०५] 4,14,016
पश्चिमी अफ्रीका साँचा:पताका सेनेगल 1,25,21,851 0.01% 1,252
बाल्कन साँचा:Flagicon सर्बिया 1,01,50,265 0.01% 1,015
पूर्वी अफ्रीका साँचा:पताका 81,895 1% 819
दक्षिण पूर्व एशिया साँचा:Flagicon सिंगापुर 45,53,009 42.5%[१०६] - 51%[१०७] - 61.1%[१०८] 19,35,029 - 23,22,035 - 27,81,888
मध्य यूरोप साँचा:Flagicon स्लोवाकिया 54,47,502 0.1%[१०९] 5,447
मध्य यूरोप साँचा:Flagicon स्लोवेनिया 20,09,245 0.075% 1,500
पश्चिमी यूरोप साँचा:Flagicon स्पेन 4,04,48,191 0.025%[११०] - 0.5% - 0.75%[१११] 10,112 - 2,00,000 - 3,00,000
दक्षिणी अफ्रीका साँचा:Flagicon दक्षिण अफ्रीका 4,39,97,828 0.1%[११२] 43,998
दक्षिण एशिया साँचा:Flagicon श्रीलंका 2,09,26,315 70.2%[११३] 1,46,48,421
दक्षिण अमेरिका साँचा:पताका 4,70,784 1% 4,708
पश्चिमी यूरोप साँचा:Flagicon स्वीडन 90,31,088 0.2%[११४] 18,062
पश्चिमी यूरोप साँचा:Flagicon स्विट्ज़रलैंड 75,54,661 0.29%[११५] 21,909
पूर्वी एशिया साँचा:Flagicon ताईवान 2,28,58,872 35%[११६] - 75%[११७] - 93%[११८] 80,00,605 - 1,71,44,154 - 2,15,30,358
मध्य एशिया साँचा:Flagicon ताजिकिस्तान 70,76,598 0.1%[११९] 7,076
पूर्वी अफ्रीका साँचा:Flagicon तंजानिया 3,93,84,223 0.1%[१२०] 39,384
दक्षिण पूर्व एशिया साँचा:Flagicon थाईलैंड 6,50,68,149 95%[१२१] 6,18,14,742
कॅरीबियाई साँचा:Flagicon त्रिनिदाद एवं टोबेगो 10,56,608 0.7%[१२२] 7,396
मध्य पूर्व साँचा:Flagicon तुर्की 7,11,58,647 0.1%[१२३] 71,159
मध्य एशिया साँचा:पताका 50,97,028 0.1%[१२४] 50,970
पूर्वी यूरोप साँचा:Flagicon युक्रेन 4,62,99,862 0.1%[७४] 46,300
मध्य पूर्व साँचा:Flagicon संयुक्त अरब अमीरात 44,44,011 5%[१२५] 2,22,201
पश्चिमी यूरोप साँचा:Flagicon यूनाइटेड किंगडम 6,07,76,238 0.3%[१२६] 1,52,000[१२६]
उत्तर अमेरिका साँचा:Flagicon संयुक्त राज्य अमेरिका 30,11,39,947 0.7%[१२७][१२८] - 2% 15,05,700 - 60,22,799
दक्षिण अमेरिका साँचा:Flagicon उरुग्वे 34,60,607 0.1%[१२९] 3,461
मध्य एशिया साँचा:Flagicon उज्बेकिस्तान 2,77,80,059 0.2%[१३०] 55,560
ओशिआनिया साँचा:Flagicon वनुआटु 2,11,971 1%[१३१] 2,120
दक्षिण अमेरिका साँचा:Flagicon वेनेजुएला 2,60,23,528 0.2%[२०] 52,047
दक्षिण पूर्व एशिया साँचा:Flagicon वियतनाम 8,52,62,356 16%[१३२] - 50%[१३३] - 85%[]

[][१३४][१३५][१३६]

1,36,41,977 - 4,26,31,178 - 7,24,73,003
दक्षिणी अफ्रीका साँचा:Flagicon ज़िम्बाब्वे 1,23,11,143 0.1%[१३७] 12,370
कुल 6,67,92,52,040 7.342% – 10.356% - 28.775% 48,98,07,761 - 69,08,47,214 - 1,92,19,89,641

प्रमुख बौद्ध तीर्थ[सम्पादित करें | स्रोत सम्पादित करें]

बौद्ध धर्म के उपासनास्थलों को विहार, स्तूप, मठ और पगोडा कहां जाता है। भगवान बुद्ध के अनुयायीओं के लिए विश्व भर में पांच मुख्य तीर्थ मुख्य माने जाते हैं

लुम्बिनी[सम्पादित करें | स्रोत सम्पादित करें]

माया देवी मंदिर, लुंबिनी, नेपाल

यह स्थान नेपाल की तराई में नौतनवां रेलवे स्टेशन से 25 किलोमीटर और गोरखपुर-गोंडा लाइन के नौगढ़ स्टेशन से करीब 12 किलोमीटर दूर है। अब तो नौगढ़ से लुम्बिनी तक पक्की सडक़ भी बन गई है। ईसा पूर्व 563 में राजकुमार सिद्धार्थ गौतम (बुद्ध) का जन्म यहीं हुआ था। हालांकि, यहां के बुद्ध के समय के अधिकतर प्राचीन विहार नष्ट हो चुके हैं। केवल सम्राट अशोक का एक स्तंभ अवशेष के रूप में इस बात की गवाही देता है कि भगवान बुद्ध का जन्म यहां हुआ था। इस स्तंभ के अलावा एक समाधि स्तूप में बुद्ध की एक मूर्ति है। नेपाल सरकार ने भी यहां पर दो स्तूप और बनवाए हैं।

बोधगया[सम्पादित करें | स्रोत सम्पादित करें]

साँचा:मुख्य करीब छह साल तक जगह-जगह और विभिन्न गुरुओं के पास भटकने के बाद भी बुद्ध को कहीं परम ज्ञान न मिला। इसके बाद वे गया पहुंचे। आखिर में उन्होंने प्रण लिया कि जब तक असली ज्ञान उपलब्ध नहीं होता, वह पिपल वृक्ष के नीचे से नहीं उठेंगे, चाहे उनके प्राण ही क्यों न निकल जाएं। इसके बाद करीब छह दिन तक दिन रात एक पिपल वृक्ष के नीचे भूखे-प्यासे तप किया। आखिर में उन्हें परम ज्ञान या बुद्धत्व उपलब्ध हुआ। सिद्धार्थ गौतम अब बुद्धत्व पाकर आकाश जैसे अनंत ज्ञानी हो चूके थे। जिस पिपल वृक्ष के नीचे वह बैठे, उसे बोधि वृक्ष यानी ज्ञान का वृक्ष कहां जाता है। वहीं गया को तक बोधगया (बुद्ध गया) के नाम से जाना जाता है।

सारनाथ[सम्पादित करें | स्रोत सम्पादित करें]

साँचा:मुख्य

धामेक स्तूप के पास प्राचीण बौद्ध मठ, सारनाथ, उत्तरप्रदेश, भारत

बनारस छावनी स्टेशन से छह किलोमीटर, बनारस-सिटी स्टेशन से साढ़े तीन किलोमीटर और सडक़ मार्ग से सारनाथ चार किलोमीटर दूर पड़ता है। यह पूर्वोत्तर रेलवे का स्टेशन है और बनारस से यहां जाने के लिए सवारी तांगा और रिक्शा आदि मिलते हैं। सारनाथ में बौद्ध-धर्मशाला है। यह बौद्ध तीर्थ है। लाखों की संख्या में बौद्ध अनुयायी और बौद्ध धर्म में रुचि रखने वाले लोग हर साल यहां पहुंचते हैं। बौद्ध अनुयायीओं के यहां हर साल आने का सबसे बड़ा कारण यह है कि भगवान बुद्ध ने अपना प्रथम उपदेश यहीं दिया था। सदियों पहले इसी स्थान से उन्होंने धर्म-चक्र-प्रवर्तन प्रारंभ किया था। बौद्ध अनुयायी सारनाथ के मिट्टी, पत्थर एवं कंकरों को भी पवित्र मानते हैं। सारनाथ की दर्शनीय वस्तुओं में अशोक का चतुर्मुख सिंह स्तंभ, भगवान बुद्ध का प्राचीन मंदिर, धामेक स्तूप, चौखंडी स्तूप, आदि शामिल हैं।

कुशीनगर[सम्पादित करें | स्रोत सम्पादित करें]

साँचा:मुख्य

महापरिनिर्वाण स्तूप, कुशीनगर, उत्तर प्रदेश, भारत

कुशीनगर बौद्ध अनुयायीओं का बहुत बड़ा पवित्र तीर्थ स्थल है। भगवान बुद्ध कुशीनगर में ही महापरिनिर्वाण को प्राप्त हुए। कुशीनगर के समीप हिरन्यवती नदी के समीप बुद्ध ने अपनी आखरी सांस ली। रंभर स्तूप के निकट उनका अंतिम संस्कार किया गया। उत्तर प्रदेश के जिला गोरखपुर से 55 किलोमीटर दूर कुशीनगर बौद्ध अनुयायीओं के अलावा पर्यटन प्रेमियों के लिए भी खास आकर्षण का केंद्र है। 80 वर्ष की आयु में शरीर त्याग से पहले भारी संख्या में लोग बुद्ध से मिलने पहुंचे। माना जाता है कि 120 वर्षीय ब्राह्मण सुभद्र ने बुद्ध के वचनों से प्रभावित होकर संघ से जुडऩे की इच्छा जताई। माना जाता है कि सुभद्र आखरी भिक्षु थे जिन्हें बुद्ध ने दीक्षित किया।

दीक्षाभूमि[सम्पादित करें | स्रोत सम्पादित करें]

दीक्षाभूमि, नागपुर, महाराष्ट्र, भारत

दीक्षाभूमि महाराष्ट्र राज्य के नागपुर शहर में स्थित महत्त्वपूर्ण बौद्ध तीर्थ स्थल है। बौद्ध धर्म भारत में ईसापूर्व 6वीं शताब्धीं से 12वीं शताब्दी तक रहा, किन्तु बाद में बौद्ध धर्म का प्रभाव कम होता गया और 12वीं शताब्दी में बौद्ध धर्म भारत से लुप्तप्राय हो गया।

लेकिन, डॉ॰ बाबासाहेब आंबेडकर ने 14 अक्टूबर, 1956 को हिन्दू धर्म त्यागकर अपनी पत्नी डॉ॰ माई साहेब आंबेडकर के साथ बौद्ध धम्म की दीक्षा ली और फिर अपने 5,00,000 हिंदू दलित समर्थकों को बौद्ध धर्म की दीक्षा दी। बौद्ध धर्म की दीक्षा देने के लिए बाबासाहेब ने त्रिशरण, पँचशील एवं अपनी 22 प्रतिज्ञाँए अपने नव-बौद्धों को दी। केवल तीन दिन में उन्होने 10 लाख से अधिक लोगों को बौद्ध धम्म की दीक्षा दी। एक सर्वेक्षण के अनुसार मार्च 1959 तक लगभग 1.5 से 2 करोड़ दलितों ने बौद्ध धर्म ग्रहण किया था।[१३८] 1956 से आज तक हर साल यहाँ देश और विदशों से 20 से 25 लाख बुद्ध और बाबासाहेब के बौद्ध अनुयायी अभिवादन करने के लिए आते है। इस प्रवित्र एवं महत्त्वपूर्ण तीर्थ स्थल को महाराष्ट्र सरकार द्वारा ‘अ’ वर्ग पर्यटन एवं तीर्थ स्थल का दर्जा भी प्राप्त हुआ है।

बौद्ध प्रतीक[सम्पादित करें | स्रोत सम्पादित करें]

त्रिशरण[सम्पादित करें | स्रोत सम्पादित करें]

साँचा:मुख्य

पंचशील[सम्पादित करें | स्रोत सम्पादित करें]

साँचा:मुख्य

अष्टांगिक मार्ग[सम्पादित करें | स्रोत सम्पादित करें]

साँचा:मुख्य

धम्मचक्र[सम्पादित करें | स्रोत सम्पादित करें]

साँचा:मुख्य

धम्मचक्र का एक सरलीकृत रूप

धम्मचक्र की आठ पहियें तथागत बुद्ध द्वारा बताए हुए अष्टांगिक मार्ग दर्शाते है।

धम्म ध्वज[सम्पादित करें | स्रोत सम्पादित करें]

साँचा:मुख्य

बौद्ध ध्वज

अशोक चक्र[सम्पादित करें | स्रोत सम्पादित करें]

साँचा:मुख्य

अशोक चक्र, यह भारत के राष्ट्र ध्वज में स्थित है।

अशोक चक्र बौद्धों का प्रतीक है और इसका चित्र बौद्ध अनुयायियों के घरों, वाहनों पर लगवाते है।

सन्दर्भ[सम्पादित करें | स्रोत सम्पादित करें]

इन्हें भी देखें[सम्पादित करें | स्रोत सम्पादित करें]

बाहरी कड़ियाँ[सम्पादित करें | स्रोत सम्पादित करें]

  1. Harvey, Peter(28 मार्च 2013)."An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices".Cambridge University Press.[१]Retrieved 31 जनवरी 2017.
  2. "विश्व में थेरवाद बौद्ध धर्म".[२]Retrieved 31 जनवरी 2017.
  3. Department of Census and Statistics,The Census of Population and Housing of Sri Lanka-2011 Archived 17 अक्तूबर 2017 at Web Archive
  4. "बौद्ध धर्म और श्रीलंकन संस्कृती".[३]Retrieved 29 जनवरी 2017.
  5. "Taiwan Demographics Profile 2019".www.indexmundi.com'.[४]Retrieved 28 मार्च 2020.
  6. Inc, IBP(28 जून 2015)."Macao Electoral, Political Parties Laws and Regulations Handbook - Strategic Information, Regulations, Procedures".Lulu.com.[५]
  7. ७.० ७.१ "संग्रहीत प्रति".[६]Retrieved 15 जून 2020.
  8. ८.० ८.१ http://siu.no/index.php/eng/Media/SIU/Highlight-countries/Vietnam-Asiaसाँचा:Dead link
  9. "Sri Lanka - Dhamma Wiki".dhammawiki.com'.[७]Retrieved 28 मार्च 2020.
  10. "संग्रहीत प्रति".[८]Retrieved 29 जनवरी 2017.
  11. %http://www.gettyimages.com/detail/photo/buddhist-temple-christmas-island-royalty-free-image/496848403 Archived 20 दिसंबर 2016 at Web Archive
  12. "Buddhism in Kalmykia - Dharma Wheel".dharmawheel.net'.[९]Retrieved 28 मार्च 2020.
  13. Mithridates, 데이빛 /"Kalmykia: too weird and unique to remain unknown".[१०]Retrieved 20 फ़रवरी 2017.
  14. "Hindki".Encyclopædia Britannica Eleventh Edition.[११]
  15. "religiousfreedom.lib.virginia.edu".[१२]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  16. "Central America :: Aruba — The World Factbook - Central Intelligence Agency".www.cia.gov'.[१३]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  17. "state.gov".[१४]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  18. "state.gov".[१५]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  19. "banbeis.gov.bd".[१६]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  20. २०.०० २०.०१ २०.०२ २०.०३ २०.०४ २०.०५ २०.०६ २०.०७ २०.०८ २०.०९ २०.१० २०.११ २०.१२ २०.१३ २०.१४ २०.१५ २०.१६ २०.१७ २०.१८ २०.१९ २०.२० २०.२१ "The UK's Leading SEO Company For SME & Enterprise".J SEO'.[१७]Retrieved 28 मार्च 2020.
  21. "state.gov".[१८]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  22. "ibge.gov.br".[१९]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  23. buddhanet.net Archived 31 मार्च 2017 at Web Archive, The CIA World Factbook Archived 29 दिसंबर 2010 at Web Archive
  24. "East Asia/Southeast Asia :: Cambodia — The World Factbook - Central Intelligence Agency".www.cia.gov'.[२०]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  25. "Major religious denominations, Canada, 1991 and 2001".www12.statcan.ca'.[२१]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  26. "International Religious Freedom Report 2006 - Chile".[२२]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  27. "East Asia/Southeast Asia :: China — The World Factbook - Central Intelligence Agency".www.cia.gov'.[२३]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  28. "state.gov".[२४]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  29. (7 फ़र॰ 2007)."Survey finds 300m China believers".[२५]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  30. "Religious believers thrice the estimate".www.chinadaily.com.cn'.[२६]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  31. "संग्रहीत प्रति".[२७]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  32. "Buddhism in China".[२८]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  33. "संग्रहीत प्रति".[२९]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  34. Gach, Alpha Books, 2001
  35. "state.gov".[३०]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  36. ३६.० ३६.१ Journal of Global Buddhism, Article by Jørn Borup, Department of Study of Religion at University of Aarhus, Denmark. 2008, based on research from 2005 Archived 16 फ़रवरी 2012 at Web Archive, "There are about 20,000 Buddhists in Denmark." 0.5% of 5.5 million would be 27,500
  37. religiousintelligence.co.uk Archived 2 अक्तूबर 2008 at Web Archive, religiousfreedom.lib.virginia.edu Archived 17 जून 2008 at Web Archive
  38. "East Timor".[३१]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  39. religiousfreedom.lib.virginia.edu Archived 23 जुलाई 2008 at Web Archive, religiousintelligence.co.uk Archived 6 अप्रैल 2008 at Web Archive
  40. "state.gov".[३२]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  41. "state.gov".[३३]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  42. "religiousfreedom.lib.virginia.edu".[३४]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  43. "state.gov".[३५]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  44. "state.gov".[३६]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  45. "state.gov".[३७]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  46. "religiousfreedom.lib.virginia.edu".[३८]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  47. "International Religious Freedom Report 2007 - Hong Kong".[३९]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  48. The World Factbook Archived 3 मई 2009 at Web Archive, [४०] Archived 20 जुलाई 2016 at Web Archive, [४१] Archived 14 जून 2018 at Web Archive[४२] Archived 3 मार्च 2016 at Web Archive, [४३] Archived 8 फ़रवरी 2017 at Web Archive
  49. Population by religion, denomination, religious community, etc., main age groups and sex
  50. "Indian Census".[४४]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  51. "35 million Buddhists in India (2008)".[४५]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  52. ५२.० ५२.१ "Catholic News Asia | Church, Features, Opinion, Gospel, Dioceses - UCA News".ucanews.com'.[४६]
  53. "depag.go.id".[४७]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  54. "beyond2020.cso.ie".[४८]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  55. Cox, Laurence and Griffin, Maria. "The Wild Irish girl and the 'dalai lama of little Thibet': the long encounter between Ireland and Asian Buddhism". 53-73 in Olivia Cosgrove et al. (eds), Ireland's new religious movements. Cambridge Scholars, 2011
  56. "state.gov".[४९]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  57. "Miumiu 財布 コピー 激安 amazon | グッチ 財布 コピー 激安 xp".www.buddhismo.it'.[५०]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  58. "SGI-ITALIA.ORG: L'Istituto Buddista Italiano Soka Gakkai".[५१]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  59. "संग्रहीत प्रति".[५२]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  60. religiousintelligence.co.uk Archived 21 फ़रवरी 2009 at Web Archive, religiousfreedom.lib.virginia.edu Archived 29 नवंबर 2014 at Web Archive
  61. The Cambridge companion to atheism. Cambridge University Press.ISBN 9780521842709.
  62. Gerstein, Lawrence H.(24 जुल॰ 2009)."International Handbook of Cross-Cultural Counseling: Cultural Assumptions and Practices Worldwide".SAGE Publications.[५३]Retrieved 20 फ़रवरी 2017.
  63. The CIA World Factbook Archived 3 जुलाई 2015 at Web Archive, state.gov Archived 1 जुलाई 2009 at Web Archive
  64. "Culture of North Korea - history, people, women, beliefs, food, customs, family, social, dress".www.everyculture.com'.[५४]Retrieved 28 मार्च 2020.
  65. "East Asia/Southeast Asia :: Korea, North — The World Factbook - Central Intelligence Agency".www.cia.gov'.[५५]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  66. "state.gov".[५६]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  67. "state.gov".[५७]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  68. "state.gov".[५८]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  69. "About Korea - Religion".[५९]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  70. "South Koreans - Introduction, Location, Language, Folklore, Religion, Major holidays, Rites of passage".www.everyculture.com'.[६०]Retrieved 28 मार्च 2020.
  71. "Culture of South Korea - history, people, clothing, traditions, women, beliefs, food, customs, family".www.everyculture.com'.[६१]Retrieved 28 मार्च 2020.
  72. "state.gov".[६२]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  73. "East Asia/Southeast Asia :: Laos — The World Factbook - Central Intelligence Agency".www.cia.gov'.[६३]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  74. ७४.० ७४.१ "state.gov".[६४]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  75. dailystar.com.lb Archived 12 मार्च 2011 at Web Archive, state.gov Archived 15 जुलाई 2009 at Web Archive
  76. state.gov Archived 19 सितंबर 2006 at Web Archive, state.gov Archived 21 अगस्त 2011 at Web Archive
  77. "state.gov".[६५]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  78. religiousintelligence.co.uk Archived 27 सितंबर 2007 at Web Archive, http://religiousfreedom.lib.virginia.edu Archived 6 नवंबर 2007 at Web Archive, state.gov Archived 19 सितंबर 2006 at Web Archive
  79. "state.gov".[६६]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  80. "Background Note: Macau".[६७]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  81. "East Asia/Southeast Asia :: Macau — The World Factbook - Central Intelligence Agency".www.cia.gov'.[६८]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  82. "International Religious Freedom Report 2006 - Macau".[६९]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  83. "International Religious Freedom Report 2007 - Macau".[७०]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  84. religiousfreedom.lib.virginia.edu Archived 6 नवंबर 2007 at Web Archive, religiousintelligence.co.uk Archived 6 अप्रैल 2008 at Web Archive
  85. [७१] Archived 26 जनवरी 2018 at Web Archive, state.gov Archived 13 जनवरी 2012 at Web Archive
  86. ८६.० ८६.१ "Adherents.com - Online Payday Loans - Same Day Payout".Adherents.com'.[७२]Retrieved 28 मार्च 2020.
  87. "North America :: Mexico — The World Factbook - Central Intelligence Agency".www.cia.gov'.[७३]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  88. "East Asia/Southeast Asia :: Mongolia — The World Factbook - Central Intelligence Agency".www.cia.gov'.[७४]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  89. state.gov Archived 19 जनवरी 2012 at Web Archive, state.gov Archived 30 अप्रैल 2010 at Web Archive
  90. "state.gov".[७५]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  91. state.gov Archived 1 जुलाई 2009 at Web Archive, The CIA World Factbook Archived 29 दिसंबर 2010 at Web Archive
  92. "state.gov".[७६]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  93. "Australia - Oceania :: New Caledonia — The World Factbook - Central Intelligence Agency".www.cia.gov'.[७७]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  94. religiousfreedom.lib.virginia.edu Archived 18 जून 2008 at Web Archive, state.gov Archived 15 जुलाई 2009 at Web Archive
  95. "religiousfreedom.lib.virginia.edu".[७८]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  96. "The Norway Portal - Norwegian Ministry of Foreign Affairs".Norgesportalen'.[७९]Retrieved 28 मार्च 2020.
  97. religiousfreedom.lib.virginia.edu Archived 6 नवंबर 2007 at Web Archive, religiousintelligence.co.uk Archived 14 जनवरी 2009 at Web Archive
  98. "religiousfreedom.lib.virginia.edu".[८०]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  99. "religiousfreedom.lib.virginia.edu".[८१]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  100. "religiousfreedom.lib.virginia.edu".[८२]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  101. "Religion and Public Life".Pew Research Center's Religion & Public Life Project'.[८३]Retrieved 28 मार्च 2020.
  102. state.gov Archived 24 फ़रवरी 2011 at Web Archive, The World Factbook Archived 16 जुलाई 2016 at Web Archive
  103. "state.gov".[८४]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  104. "state.gov".[८५]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  105. "state.gov".[८६]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  106. "East Asia/Southeast Asia :: Singapore — The World Factbook - Central Intelligence Agency".www.cia.gov'.[८७]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  107. "www.state.gov".[८८]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  108. religiousfreedom.lib.virginia.edu Archived 17 जून 2008 at Web Archive, state.gov Archived 3 फ़रवरी 2017 at Web Archive
  109. "state.gov".[८९]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  110. "state.gov".[९०]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  111. (11 मई 2007)."El 7% de los fieles profesan una fe que no es la católica".www.20minutos.es - Últimas Noticias'.[९१]Retrieved 28 मार्च 2020.
  112. "religiousfreedom.lib.virginia.edu".[९२]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  113. state.gov Archived 15 जुलाई 2009 at Web Archive, The CIA World Factbook Archived 26 जनवरी 2018 at Web Archive
  114. "state.gov".[९३]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  115. "state.gov".[९४]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  116. "state.gov".[९५]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  117. "state.gov".[९६]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  118. "East Asia/Southeast Asia :: Taiwan — The World Factbook - Central Intelligence Agency".www.cia.gov'.[९७]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  119. "religiousfreedom.lib.virginia.edu".[९८]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  120. "religiousfreedom.lib.virginia.edu".[९९]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  121. "East Asia/Southeast Asia :: Thailand — The World Factbook - Central Intelligence Agency".www.cia.gov'.[१००]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  122. "religiousfreedom.lib.virginia.edu".[१०१]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  123. "religiousfreedom.lib.virginia.edu".[१०२]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  124. "state.gov".[१०३]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  125. state.gov Archived 15 जुलाई 2009 at Web Archive, religiousintelligence.co.uk Archived 27 सितंबर 2007 at Web Archive
  126. १२६.० १२६.१ "Home - Office for National Statistics".www.ons.gov.uk'.[१०४]Retrieved 28 मार्च 2020.
  127. "Page Not Found".www.gc.cuny.edu'.[१०५]Retrieved 15 जून 2020.
  128. "Flag Counter » United States".flagcounter.com'.[१०६]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  129. "state.gov".[१०७]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  130. religiousfreedom.lib.virginia.edu Archived 5 सितंबर 2012 at Web Archive, religiousintelligence.co.uk Archived 27 सितंबर 2007 at Web Archive
  131. "headheeb.blogmosis.com".[१०८]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  132. "News | Embassy of the Socialist Republic of Vietnam in the United States".vietnamembassy-usa.org'.[१०९]Retrieved 28 मार्च 2020.
  133. "state.gov".[११०]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  134. state.gov Archived 27 मार्च 2009 at Web Archive, mtholyoke.edu Archived 9 नवंबर 2017 at Web Archive
  135. "Custom Tours & Holidays in Vietnam & Asia".customvietnamtravel'.[१११]Retrieved 28 मार्च 2020.
  136. "संग्रहीत प्रति".[११२]Retrieved 20 फ़रवरी 2017.
  137. "state.gov".[११३]Retrieved 7 फ़रवरी 2017.
  138. (28 मार्च 2006)."Ambedkar and Buddhism".Motilal Banarsidass.[११४]Retrieved 11 फ़रवरी 2017.